XL. Przeciwnicy (1). Ukraińcy

Pierwszym przeciwnikiem powstającego WP stała się Ukraińska Armia Galicyjska, siły zbrojne proklamowanej 1 listopada 1918 roku Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej. Koścem organizacyjnym tego wojska byli weterani walczącego w I wojnie światowej w ramach armii austro-węgierskiej Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych i byli żołnierze c.k., także narodowości niemieckiej, czeskiej i chorwackiej - ustępujące władze austriackie zachęcały oficerów do zaciągania się do UAG, licząc na utrzymanie wpływów wśród "Tyrolczyków Wschodu". Umundurowanie i uzbrojenie tego wojska pozostało pod wpływem dziedzictwa austriackiego - krój, kolor, uzbrojenie, wyposażenie. Zmieniły się barwy i emblematy narodowe, powoli wprowadzano także (zaczynając od kadry dowódczej) własny wzór nakrycia głowy. UAG zbudowano na zasadzie przymusowej mobilizacji Ukrainców w wieku 18-35 lat. Przymus powodował w ciągu niespełna roku wojny z Polską dużą fluktuację - przez szeergi przeszło ponad 100 tys ludzi, przy maksymalnym stanie ok. 44 tys. żołnierzy. Wieksze od strat bojowych szczerby czyniły choroby i dezercja. Brak wykształconych kadr wojskowych i technicznych sprawił, że UAG walczyła głównie piechotą. Nawet organizacja własnej jazdy sprawiała poważne trudności. Trudnośći kadrowe obrazuje znakomicie sytuacja ze stanowiskiem dowódcy naczelnego - od listopada 1918 do lipca 1919 zajmowało je 10 oficerów, w tym jeden dwukrotnie. Póki istniała przewaga liczebna nad ochotniczymi oddziałami polskimi, wojna trwała. Po zaangażowaniu na froncie wschodnim jednostek wielkopolskich i Armii Polskiej z Francji, wynik był przesądzony.

Żołnierze Legionu USS, 1917.

Kpt. Dmutro Witowski.

Kpt. Anton Warywoda. Z boku czapki odznaki pamiątkowe, tzw. Kappenabzeichen - austriacki zwyczaj.

Stanowisko ukraińskiego ckm przy wejściu do Ratusza we Lwowie, listopad 1918.

Lwów, ul. Teatralna, pierwsze dni listopada 1918.

Jeden z oddziałow.

Samolot myśliwski Nieuport 17 na lotnisku w Krasnym.

Hansa-Brandenburg B. I, tamże.

Fiat-Austin (Iżorskij) "Fedor Czernik", także wsparcie ze Wschodu.

Kpt. Petro Franko, organizator szkoły lotników UAG.

Płk Hryć Kossak.

Oficerowie Iwan Boberski, Mychało Wołoszyn i Longin Cehelskyj, listopad 1918.

Major Semen Horuk, krótkotrwały komendant Lwowa w 1918. Na czapce zboku austriackim obyczajem pamiatkowe "Kappenabzeichen". Przykładowa taka odznaka USS niżej.

Sierżant Iwan Wisłocki

Płk Hnat Stefaniw.

Mjr Edmund Szczeparowycz, dowódca jedynej brygady (niepełnej) konnej UAG.

Płk Roman Daszkiewicz, organizator artylerii UAG.

Mjr Wilhelm Lobkowitz.

Płk Andrij Dołud, dowódca kurenia (batalionu) armii URL odkomenderowanego do walk o Lwów, później szef sztabu gen. Omeljanowicza-Pawlenki w czasie tzw. Pochodu Zimowego w 1920. Wspomniany batalion był jedyną poważną formacją armii URL w Galicji, akcja Wschodniej Ukrainy przeciw Polakom koncentrowała się na Wołyniu.

Płk Alfred Schamanek, 1919, szef sztabu I Korpusu.

Płk Hryć Kossak, krótkotrwały (4-8 listopada 1918) pierwszy dowódca naczelny UAG.

Płk Wiktor Kurmanowycz, dowódca Grupy Żółkiew.

Gen. mjr Arnold Wolff.

Gen. Myron Tarnawski.

Gen. mjr Gustaw Ziritz, szef sztabu głównego UAG.

Gen. por. Anton Krauss, dowódca 3 Korpusu.

Gen. Aleksander Grekow (z armii rosyjskiej), jeden z dowódców naczenych UAG.

Kokarda USS i UAG.

Oficerowie UAG z dyktatorem ZURL Ewhenem Petruszewiczem pośrodku, Brody, lato 1919.

Oficerowie 3 Korpusu UAG, 1919. Siedzą (od prawej) Myron Tarnawski, Wołodymir Genbaczow, Hryć Kossak i Karl Doležal.

Mundur.

Czapki "mazepinki".

Kokardy i odznaki.

Naszywki kołnierzowe.

Odznaki stopni.

Obóz jeniecki w Tucholi 1920, oficerowie UAG. W centrum fotografii gen. Miron Tarnawski.

Armia Ukrainskiej Republiki Ludowej (Armia Czynna), odnowionej po wycofaniu Niemców z Kijowa i obaleniu Hetmanatu, składała się z kliku ochotniczych komponentów: części zorganizowanych pod opieką niemiecką i austro-węgierską oddziałow byłego Hetmanatu ("Synożupannyki", "Syrozupannyki", od koloru szarych niemieckich i szaroniebieskich austriackich płaszczy oraz "Serdiucy" - gwardyjska jednostka Skorpoadskiego), Korpusu Strzelców Siczowych (stworzonego głównie z byłych jeńców z armii austriackiej), Korpusu Zaporoskiego, Grupy Południowej, Grupy Wołyńskiej oraz drobniejszych oddziałów powstańczych, głownie wywodzących się z utworzonej w 1918 roku organizacji Wolne Kozactwo, o charakterze obrony terytorialnej. Pod koniec 1918 roku Ukraińcy optymistycznie oceniałi swoje siły na 100 tys. ludzi, ale wiosną 1919 faktycznie w szeregach mieli ok. 30 tys. Dysponowali za to porosyjskimi, sporymi zapasami uzbrojenia strzeleckiego i artyleryjskiego, oraz nominalnie kilkuset samolotami (do 400), z których jednak tylko część nadawała się do natychmiastowego użytku. Bolszewicy szybko zdobyli Lewobrzeże i parli na zachód, na południu prorosyjska interwencja Aliantów opanowała tereny nadczarnomorskie, od zachodu szli Polacy. W maju oddziały WP zajęły Łuck, z najwiekszą bazą zaopatrzeniową Armii Czynnej. Oddech dało wstrzymanie polskiej ofensywy i dołączenie wypchniętej za Zbrucz UAG, ale do przeciwników doszli Biali Rosjanie (Siły Zbrojne Południa Rosji gen. Denikina). Jesienią 1919 roku resztki wojska URL znalazły się w rejonie Lubara, w liczącym zaledwie kilkaset kilometrów kwadratowych "trójkącie śmierci". W listopadzie Galicjanie przeszli pod komendę Denikina, by po jego klęsce przefarbować się na Galicyjską Armię Czerwoną, wydając swoich dowódców (generałów Mikitkę i Ziritza) w ręce CZK. W maju 1920 większość z nich próbowała kolejnej zmiany frontu, ale dowództwo polskie postanowiło ich rozbroić i internować.

W grudniu 1919 roku na stronę Czerwonych przeszedł ze swoimi ludźmi ataman Wołoch, zabierając przy okazji kasę armii. Po naradzie władz URL mianowany naczelnym dowódca armii gen. Omelianowicz-Pawlenko z 2000 doborowych żołnierzy przeszedł do działań partyzanckich, reszta złożyła broń przed Polakami. Petlura wyjechał negocjować do Warszawy.

Uzbrojenie i umundurowanie Armii Czynnej pochodziło przede wszystkim z zapasów rosyjskich, choć zdarzały się elementy niemieckie i austriackie, czy francuskie (hełmy, dostarczone w 1917 Rosji). W miarę upływu czasu starano się wprowadzać coraz więcej elementów własnych, nawiązujących głównie do starych, kozackich i hajdamackich tradycji. Ponieważ tradycje były odległe i mało znane, wzory te żywo przypominają stroje carskich kozaków. Przyjęto też własne nazewnictwo stopni wojskowych i ich oznaczenia.

Kijowscy strzelcy siczowi, 1918.

Emblemat 1 pułku.

Płk Ewhen Konowalec.

Ppłk Andrij Mełnyk.

Dowódca Strzelców, płk Ewhen Konowalec ze sztabem. Szepietówka, październik 1919.

Podoficerowie Korpusu Zaporoskiego w strojach galowych, początek 1919.

Garford "Hajdamaka".

Austin "Szewczenko".

Perless 7 dywizji.

Lanchester.

Grupa wołyńska.

Grupa Południowa.

Serdiucy.

Syrożupannyki. Dywizje "szarą" i "niebieską" sformowano w Niemczech i Austrii z jeńców z armii rosyjskiej. W 1918 roku część żołnierzy dostała nowe mundury, nawiązujace do tradycji kozackich - długie kurtki i specjalnie zaprojektowane czapki - papachy. Na zdjęciu z połowy 1918 roku przeglądu dokonuje hetman Skoropadski.

Synożupannyki.

Niemieckie plecaki i oporządzenie.

Elewi szkoły podoficerskiej w Kamieńcu Podolskim, wiosna 1919.

Ochotnicy z Płoskirowa, zima 1919.

Płoskirów, czerwiec 1919

Wolni Kozacy, Ich znacząca rola wopanowaniu fali maruderstwa rozpadającej się armii rosyjskiej (1917/18) i bandytyzmu szybko zaczęła sprawiać kłopoty władzy centralnej. Autonomiczne, lokalne oddziały zajmujące się własnymi sprawami i słuchające tylko swoich atamanów, czasem jednowioskowych, czasem gromadzących wokół siebie nawet kilka tysięcy mołojców były źródłem anarchii. Wiosną 1919 roku Semen Petlura (prezes Dyrektoriatu URL), formułując główne bieżace zadania zaliczył do nich "walkę z atamańszczyzną"