XXXV. Ordery, odznaczenia i odznaki

 Mundur lubi dodatki. Istniejący od zamierzchłych czasów zwyczaj nagradzania zasług poprzez nadawanie orderów i odznaczeń, oraz pamiatkowych odznak w ciągu XIX wieku wszedł na trwałe do tradycji większości armii.

Żołnierze odradząjącego się  w 1918 roku Wojska Polskiego byli pod tym względem bardzo ubodzy. Noszenie nagród zdobytych podczas służby w armiach zaborców nie wchodziło w grę, istniało zaledwie kilka akceptowanych pamiątkowych odznak polskich formacji i jednostek z czasów Wielkiej Wojny.  Odznaki upamiętniające własne pola bitew oraz znaki nowo formujących się pułków miały dopiero powstać.

Wyjątek zrobiono jedynie dla odznaczeń sojuszniczych. Na mundurach wracających z Francji żołnierzy Armii Polskiej były - bardzo zresztą nieliczne, nadane za walki w Szampanii latem 1918 roku ordery Legii Honorowej oraz krzyże Croix de Guerre.

Order Kawalera Legii Honorowej (V klasa), w wersji nadawanej w okresie III Republiki.

Croix de Guerre, w wersji nadawanej w 1918 r.

Por. Witold Trawiński.

Na polski order wojenny przyszło poczekać. 1 sierpnia 1919 roku Sejm Rzeczypospolitej przyjął ustawę o ustanowieniu orderu "Virtuti Militari", wskrzeszając order istniejący w okresie 1792 - 1831. Kapitułę Orderu powołał   Naczelnik Państwa 1 stycznia 1920 roku, pierwsza dekoracja odbyła się 22 stycznia, w rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego. Regularne przyznawanie Orderu rozpoczęło sie w sierpniu.

Rozporządzeniem Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 roku zostało ustanowione odznaczenie o nazwie Krzyż Walecznych, "celem nagrodzenia czynów męstwa i odwagi, wykazanych w boju."

Mjr Feliks Jaworski.

30 maja 1921 roku rozporządzeniem Naczelnej Władzy Cywilnej na Górnym Śląsku z 30 maja ustanowiono Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi,  nadawany przez Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych na Górnym Śląsku uczestnikom Powstań. Został włączony do systemu odznaczeń państwowych Rzeczypospolitej.

Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej, ustanowiony uchwałą Sejmu Wileńskiego  z  25 lutego 1922 roku, dla nagrodzenia czynów męstwa i bohaterstwa osób, które zasłużyły się w walkach z wojskami litewskimi  na terenie Wileńszczyzny od 9 października do 19 listopada 1920.

Krzyż za obronę Śląska, ustanowiony przez Prezydium Rady Narodowej Śląska Cieszyńskiego 1 lutego 1919 r., w dwóch klasach. Po ustanowieniu Krzyża Walecznych odznaczenie to wymieniono uhonorowanym na nowe.

Szeregowi uczestnicy walk z Czechami otrzymali natomiast odznakę trzeciej klasy (medal) pamiatkowy.

Na mundurach dozwolone było noszenie odznak pamiątkowych polskich formacji walczących na róznych frontach właśnie minionej wojny.

Za wierną służbę. Odznaka pamiatkowa I Brygady Legionów.

Legitymacja ("Karta służbowa") plut. Guńkiewicza, upoważniająca do noszenia odznaki.

Akt nadania dla ppor. Jana Kotowicza.

Por. (1918) Tadeusz Puszczyński, sławny na Śląsku "Konrad Wawelberg". Spolszczony austriacki mundur, bagnet do Mannlichera i odznaka,

Odznaka pamiatkowa Polskiej Organizacji Wojskowej, listopad 1918. Niżej na mundurze, zdjęcie kaprala z 1920 roku.

Odznaka pamiątkowa II Brygady

Sierżant z odznaką Rarańcza - Hust (internowani z 1918 r.), na fotografii dedykacja datowana 27 maja 1919.

Sierżant Dudzik, Cytadela, Warszawa, 1919. Odznaki II Brygady oraz Kaniowczyków.

Orzeł - odznaka często (w różnej zresztą formie) noszona na prawej kieszeni munduru przez ochotników w Armii Hallera.

Zresztą, nie tylko w APF. Na fotografii por. Józef Prażmowski, Kraków,listopad 1918.

Krzyż Dowborczyków (odznaka pamiątkowa I Korpusu Wojsk Polskich w Rosji).

Pamiątkowe odnaki oddziałów oraz stoczonych bojów zaczęły się pojawiać na mundurach już z początkiem 1919 roku. Pierwsze, zdaje się były związane z obroną Lwowa - duże miasto, duże, jak na tamte czasy zaangażowanie siły. Nietrudno było znaleźć artystę - projektanta i grawera.

Ułan 14 pułku, zima 1920. Krzyż Dowborczyków na kurtce.

Płk. Roman Jasieński, 1919.

Na fotografii z 1919-20 roku sierżant (lub chorąży) na lewej kieszeni amerykańskiej kurtki nosi odznakę I Korpusu, na lewej - VI odcinka lwowskiego.

Jedną z wielu wówczas powstałych. Niżej Krzyż Obrony Lwowa, ustanowiony  29 listopada 1918 Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich na Galicję Wschodnią gen. Tadeusza Rozwadowskiego.

                                 

Krzyż Obrony Lwowa z Mieczami (wyższy stopień tej odznaki).

Odznaka Pierwszego Odcinka.

Ochotnik Marian Wiśniowski, 1919.

II Odcinka (Szkoła Marii Magdaleny).

Kpt. Zdzisław Tatar-Trześniowski.

III Odcinka.

IV Odcinka (Dworzec Główny).

Rzęsna Polska.

Odznaka V Odcinka (Szkoły Sienkiewicza).

Krzyż Pierwszej Załogi Szkoły Sienkiewicza.

Odznaka pamiatkowa oddziału kawalerii "Wilki".

Lotnego Oddziału Karabinów Maszynowych.

Krzyż Kompanii Szturmowej por. Starcka.

Gwiazda Lewandówki.

6 kompania Schrama - Dworzec Główny.

Cytadela.

Żandarmeria obrony Lwowa.

Odznaka "Orlęta" (Obrońcom Kresów), Front Galicyjsko-Wołyński, marzec 1919.

Gwiazda Przemyśla, ustanowiona 1 listopada 1919.

Z okuciem dla pierwszych obrońców.

Ochotniczy Batalion Strzelców Sanockich.

Za obronę Bełza.

Za Wilno, lato 1919.

                                

Odznaka pamiątkowa 10 kompanii 5 pp Legionów.

Odznaka pamiatkowa za waleczność Rady Ludowej Miasta Poznania.

Odznaka pamiątkowa za waleczność Komendy Naczelnej Straży Ludowej.

Odznaka pamiatkowa Wojsk Wielkopolskich, maj 1920.

Krzyż ochotników polskich z Ameryki, 1920.

Wobec mnogości inicjatyw i związanego z tym chaosu, Naczelny Wódz nakazał rejestrację noszonych dotychczas na mundurach odznak formacji, organizacji, jednostek, szkół, frontów oraz upamiętniających bitwy i kampanie.  Dowódcy pułków zostali zobowiązani do sporządzenia list odznak,i przkazania ich wraz z wizerunkami i statutami MS Wojsk. Na tej podstawie rozkazem nr 40 z 5 maja 1920 roku zatwierdzone zostały 44 odznaki organizacji i formacji wojskowych, 16 odznak upamiętniających wydarzenia, 7 odznak szkół wojskowych i 3 mundurowe odznaki specjalności, używane uprzednio w Legionach Polskich.

W ciągu 1920 roku oficjalne zatwiedzenie uzyskało jeszcze kilka, tak w trybie urzędowym, z ogłoszeniem w Dzienniku Rozkazów MSWojsk, jak i nieco obok niego. Pamiątkową odznakę 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich (14 DP) Naczelny Wódz zatwierdził 6 grudnia 1920 roku w Wołkowysku, odręczną adnotacją i podpisem na projekcie, a MS Wojsk. zarejestrowało dopiero 30 stycznia 1923.

Wykaz 80 kolejnych ukazał się w Dzienniku Rozkazów już po wojnie, 13 grudnia 1921 r.

Odznaka pamiatkowa 1 pułku ułanów legionowych z 1916 roku. Odtworzony w 1918 pułk został przemianowany na 1 pułk szwoleżerów.

Pierwszy wzór odznaki 1 p. szwol., 1920. Na odwrocie grawer z datą nadania - 1.7.1920.

Odznaka pamiatkowa 2 pułku ułanów legionowych z 1917 roku (wersja oficerska). Odtworzony w 1918 pułk został przemianowany na 2 pułk szwoleżerów.

Odznaka 1 pułku ułanów, wprowadzona do pułku uchwałą zebrania oficerów 18 kwietnia 1920.

Pierwszy wzór odznaki 4 p. uł., 1919.

Odznaka 8 p; uł., z 1919 roku.

Odznaka 3 pp Legionów z 1916.

Odznaka 4 pp Legionów z 1916.

Podoficer 4 pp o nazwisku Wydra. Zdjęcie wykonane we Lwowie w 1919. Sznurek gwizdka udaje akselbant.

5 pp, z 1917 roku.

Oznaka 6 pp, także z 1916. Poniżej na mundurze por. Czesława Stypulskiego, 1919.

36 pp Legii Akademickiej, powstała w 1919, zatwierdzona 5 maja 1920.

Mińskiego Pułku Strzelców (Dywizja Litewsko - Białoruska, po wojnie 86 pp), przyjęty 30 grudnia 1919.

Orzeł "syberyjski", bita w aluminium odznaka noszona w 5 DP na Syberii, a przez nielicznych kombatantów którym udało się powrócić w lipcu 1920, na kieszeni munduru (fotografia w legitymacji zbrojmistrza pułkowego w cz. XXXII).

Odznaka pamiątkowa Dywizji Litewsko - Białoruskiej, październik 1919.

Odznaka pamiątkowa Frontu Litewsko - Białoruskiego, czerwiec 1920.

Odznaka pamiątkowa Dywizji Podlaskiej (9), pierwsza wersja, przyznawana uznaniowo za zasługi, 1919.

Druga wersja, 1920.

Odznaka pamiątkowa 18 "Żelaznej" Dywizji Piechoty, końcówka 1920 roku.

Za kampanię wołyńską 1919 (Styr - Horyń - Słucz).

Odznaka pamiątkowa Organizacji Wojskowej Pomorza, marzec 1920.

Odznaka Honorowa Ochotników, 17 sierpnia 1920.

Odznaka absolwencka Szkoły Podchorążych Piechoty, 1918.

Odznaka absolewncka Szkoły Podchorążych Jazdy (1919, Stara Wieś pod Warszawą, rok później przeniesiona do Grudziądza).

Odznaka absolwencka Szkoły Podchorążych Artylerii.

Pierwszy Kurs Lotniczy (PSZ), Warszawa, 1917/18.

Odznaka Francuskiej Szkoły Pilotów w Warszawie, 1919.

Szer. Mieczysław Nowacki z odznaką PP "Groźny", 1919.

Odznaka pamiątkowa Pociągu Pancernego Nr 3 (od kwietnia 1919 im. Lisa - Kuli), sławnej lwowskiej "Pepetrójki".

Jedną z dozwolonych odznak był krzyż harcerski.

Odznaka pamiątkowa 1 Pułku Strzelców Bytomskich, jednostki wojskowej i organizacji czynnej w latach 1918-21, w Powstaniach i na frontach. Ustanowiony pod koniec 1920 roku, co ciekawe ma orła w formie zbliżonej do przyjętego dopiero w 1927 godła państwowego.

Oddział Jana Trzęsioka w Bobrku, sierpień 1919.

Krzyż pamiątkowy "Za dzielność" 5 Rybnickiego Pułku Powstańczego, 1921. Własną odznakę ustanowił także 14 Pułk Wodzisławski.

Odznaka pamiatkowa Grupy Szturmowej Wawelberg.

Ogromna większość znanych dziś odznak upamiętniających czasy 1918 - 1921 powstała już po wojnie.

W dziesięciolecie odzyskania Niepodległości został ustanowiony rozporządzeniem Rady Ministrów Medal Pamiątkowy za wojnę 1918- 1921, celem wyróżnienia uczestników walk o niepodległość i zabezpieczenie granic RP. Nadawano go osobom, które od 1 listopada 1918 do 18 marca 1921 były czynnymi żołnierzami, także poległym i zmarłym. Również cywilom, którzy współdziałali z wojskiem.

Wręczanie odznaczeń (Krzyż Walecznych?) w którymś z pułków wielkopolskich, listopad-grudzień 1920. Na zdjęciu daje się zauważyć, że część odznaczonych dostaje same wstażki - zapewne krzyży nie dostarczono na czas. O ile cyfra na naramienniku majora to 58 (tak sie wydaje), dekoruje ówczesny major Paweł Chrobok, Ślązak z Mysłowic, pruski oficer Wielkiej Wojny, bohater  wojny z bolszewikami i III Powstania Śląskiego.