Mundur lubi dodatki. Istniejący od zamierzchłych czasów zwyczaj nagradzania zasług poprzez nadawanie orderów i odznaczeń, oraz pamiatkowych odznak w ciągu XIX wieku wszedł na trwałe do tradycji większości armii.
Żołnierze odradząjącego się w 1918 roku Wojska Polskiego byli pod tym względem bardzo ubodzy. Noszenie nagród zdobytych podczas służby w armiach zaborców nie wchodziło w grę, istniało zaledwie kilka akceptowanych pamiątkowych odznak polskich formacji i jednostek z czasów Wielkiej Wojny. Odznaki upamiętniające własne pola bitew oraz znaki nowo formujących się pułków miały dopiero powstać.
Wyjątek zrobiono jedynie dla odznaczeń sojuszniczych. Na mundurach wracających z Francji żołnierzy Armii Polskiej i formacji polskich z Rosji były - bardzo zresztą nieliczne, nadane za walki w Szampanii latem 1918 roku ordery Legii Honorowej oraz krzyże Croix de Guerre.
Order Kawalera Legii Honorowej (V klasa), w wersji nadawanej w okresie III Republiki.
Por. dr Teofil Starzyński, po wojnie pierwszy prezes Stowarzyszenia Weteranów Polskich w Ameryce.
Croix de Guerre, w wersji nadawanej w 1918 r.
Por. Witold Trawiński.Por. Bolesław Rudnicki, 1 p. uł., z krzyżem za Krechowce w 1917 r.
Na polski order wojenny przyszło poczekać. 1 sierpnia 1919 roku Sejm Rzeczypospolitej przyjął ustawę o ustanowieniu orderu "Virtuti Militari", wskrzeszając order istniejący w okresie 1792 - 1831. Kapitułę Orderu powołał Naczelnik Państwa 1 stycznia 1920 roku, pierwsza dekoracja odbyła się 22 stycznia, w rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego. Regularne przyznawanie Orderu rozpoczęło sie w sierpniu. Na zdjęciu krzyż srebrny - V klasy.
Krzyż Wielki (I klasa) mógł otrzymać naczelny wódz za zwycięską wojnę, wyjątkowo już po jej zwycięskim zakończeniu dowódca armii lub wyższy dowódca za całokształt pracy wojennej przy wykazaniu się wybitnymi wynikami w poszczególnych kampaniach.
Krzyż Komandorski (II klasa) mógł otrzymać dowódca armii albo wyższy dowódca, wyjątkowo dowódca grupy, dywizji lub równorzędny, za śmiałe i pełne inicjatywy prowadzenie operacji wojennej, mając duże znaczenie dla przebiegu wojny jak również oficerowi, który przyczynił się wybitnie do rozstrzygającego zwycięstwa.
Krzyż Kawalerski (III klasa) mógł być nadany dowódcy oddziału do dowódcy armii włącznie za nadzwyczajne czyny bojowe lub wybitną inicjatywę, połączoną z umiejętnym i skutecznym dowodzeniem, a wyjątkowo mógł być przyznany oficerowi sztabu za współpracę z dowódcą, jeżeli ta współpraca przyczyniła się do rozstrzygającego zwycięstwa w bitwie.
Krzyż Złoty (IV klasa) mógł być nadany żołnierzowi, który posiadał już Krzyż Srebrny (w wyjątkowych przypadkach ten warunek mógł być pominięty) za umiejętne i skuteczne dowodzenie oddziałem do dywizji włącznie lub za wybitną inicjatywę, zapewniającą duży sukces bojowy.
Krzyż Srebrny (V klasa) – mógł być nadany dowódcy za śmiały i pełen inicjatywy czyn bojowy połączony ze skutecznym i umiejętnym dowodzeniem, a także żołnierzowi, który swoim przykładem wpłynął na towarzyszy, doprowadzając ich do wybitnego czynu bojowego lub sam dał przykład niezwykłego męstwa. Krzyżem Srebrnym mogły być także odznaczane za niezwykłe męstwo osoby cywilne, oddziały, miasta i inne zbiorowości.
Rozporządzeniem Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 roku zostało ustanowione odznaczenie o nazwie Krzyż Walecznych, "celem nagrodzenia czynów męstwa i odwagi, wykazanych w boju." Posiadał jeden stopień, ale mógł być nadany jednej osobie czterokrotnie podczas jednej kampanii. Kolejne nadania oznaczano metalowym okuciem na wstążce.
Krzyż Walecznych dwukrotnie nadany.
Mjr Feliks Jaworski.
Weteran z USA.
Mjr Robert de Chivré, drugi dowódca Francuskiej Szkoły Pilotów w Warszawie, latał także na froncie bolszewickim. Polska odznaka pilota i Krzyż Walecznych.
Ppor. Rozborski, 39 pp. KW czterokrotnie nadany.30 maja 1921 roku rozporządzeniem Naczelnej Władzy Cywilnej na Górnym Śląsku z 30 maja ustanowiono Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi, nadawany przez Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych na Górnym Śląsku uczestnikom Powstań. Został włączony do systemu odznaczeń państwowych Rzeczypospolitej. Wersja I została uznana za zbyt podobną do odznaki pamiatkowej "Za Dzielność" 5 Pułku Rybnickiego.
Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej, ustanowiony uchwałą Sejmu Wileńskiego z 25 lutego 1922 roku, dla nagrodzenia czynów męstwa i bohaterstwa osób, które zasłużyły się w walkach z wojskami litewskimi na terenie Wileńszczyzny od 9 października do 19 listopada 1920.
Krzyż za obronę Śląska, ustanowiony przez Prezydium Rady Narodowej Śląska Cieszyńskiego 1 lutego 1919 r., w dwóch klasach. Po ustanowieniu Krzyża Walecznych odznaczenie to wymieniono uhonorowanym na nowe.Gen. Franciszek Latinik.
Szeregowi uczestnicy walk z Czechami otrzymali natomiast odznakę trzeciej klasy (medal) pamiatkowy.
Na mundurach dozwolone było noszenie odznak pamiątkowych polskich formacji walczących na róznych frontach właśnie minionej wojny.
Za wierną służbę. Odznaka pamiatkowa I Brygady Legionów.Legitymacja ("Karta służbowa") plut. Guńkiewicza, upoważniająca do noszenia odznaki.Akt nadania dla ppor. Jana Kotowicza.
Odznaka kursów oficerskich Związku Walki Czynnej, zwana "Parasolem". Ustanowiona w 1916 r.Kpt. Julian Stachiewicz, okres legionowy. W tym samym mundurze kierował operacją odblokowania linii kolejowej Przemyś-Lwów w 1918. Odznaka pamiatkowa Polskiej Organizacji Wojskowej, listopad 1918. Niżej na mundurze, zdjęcie kaprala z 1920 roku.
Odznaka pamiątkowa II Brygady
Odznaka pamiątkowa Szkoły Podchorążych II Brygady, 1915.
Krzyż Rokitniański, nadany 63 uczestnikom szarży z 2 pułku ułannów (II Brygady Legionów).
Sierżant z odznaką Rarańcza - Hust (internowani z 1918 r.), na fotografii dedykacja datowana 27 maja 1919.Odznaka pamiatkowa internowanych w obozie Maramarosz-Sziget, 1919.Odznaka pamiątkowa "Za Szczypiorno".Odznaka pamiątkowa intermowanych "Witkowice".
Sierżant Dudzik, Cytadela, Warszawa, 1919. Odznaki II Brygady oraz Kaniowczyków.Kpt. Jan Piwowar, 1919. "Za wierną służbę" i "Rarańcza-Hust".Odznaka pamiątkowa 1 brygady PSZ, 1919. Odznaka pamiątkowa Żandarmerii Polowej Legionów, 1920.Odznaka pamiątkowa Departamentu Wojskowego NKN, 1917.
Odznaka pamiatkowa Szkoły Chorążych Legionów Polskich, 1916.
Odznaka Bajończyków, zatwierdzona 1 kwietnia 1920. Romb o wymiarach 55 x 40 mm, emaliowany
wewnątrz na kolor zielony z czerwonynli podłużnymi prążkami. Na tym tle równoramienny krzyż z brązu z dwcma skrzyżowanymi mieczami,
a powyżej krzyża wizerunek gałązki wawrzynu. Na tę kompozycję nałożony był
z kolei srebrny orzeł, wzorowany na godle z czasów Kazimierza Wielkiego.
Odznaka oficerska Armii Polskiej we Francji."Miecze hallerowskie" - odznaka pamiątkowa APF.
Orzeł - odznaka często (w różnej zresztą formie) noszona na prawej kieszeni munduru przez ochotników w Armii Hallera.Zresztą, nie tylko w APF. Na fotografii por. Józef Prażmowski, Kraków, listopad 1918.Odznaki w postaci orła wojskowego, często z numerem pułkowym na tarczy noszono na kieszeni w oddziałach polskich w Rosji zanim pod koniec roku 1917 nałożono je zamiast rosyjskich kokard na czapki. W WP nosili je weterani tych formacji. Niżej zdjęcie z 1918 roku, oficer 10 pułku I Korpusu.
Odznaka pamiątkowa Legionu Puławskiego. Na kolorowej fotografii prawdopodobnie egzemlarz wykonany już po wojnie.
Krzyż Dowborczyków (odznaka pamiątkowa I Korpusu Wojsk Polskich w Rosji).
Pamiątkowe odnaki oddziałów oraz stoczonych bojów zaczęły się pojawiać na mundurach już z początkiem 1919 roku. Pierwsze, zdaje się były związane z obroną Lwowa - duże miasto, duże, jak na tamte czasy zaangażowanie siły. Nietrudno było znaleźć artystę - projektanta i grawera.
Ułan 14 pułku, zima 1920. Krzyż Dowborczyków na kurtce. Płk. Roman Jasieński, 1919. Odznaka 4 Dywizji Strzelców (Kubań - Odessa), 1918/19.Odznaka pamiatkowa 4 Dywizji i Organizacji Werbunkowo-Agitacyjnej ustanowiona w 1920.
Na fotografii z 1919-20 roku sierżant (lub chorąży) na lewej kieszeni amerykańskiej kurtki nosi odznakę I Korpusu, na lewej - VI odcinka lwowskiego.
Jedną z wielu wówczas powstałych. Niżej Krzyż Obrony Lwowa, ustanowiony 29 listopada 1918 Naczelnego Dowódcy Wojsk Polskich na Galicję Wschodnią gen. Tadeusza Rozwadowskiego.Krzyż Obrony Lwowa z Mieczami (wyższy stopień tej odznaki).
Ppor. Jan Marszałkowicz.
Odznaka Pierwszego Odcinka.
Ochotnik Marian Wiśniowski, 1919.
II Odcinka (Szkoła Marii Magdaleny).
Kpt. Zdzisław Tatar-Trześniowski.
IV Odcinka (Dworzec Główny).
Odznaka V Odcinka (Szkoły Sienkiewicza).
Krzyż Pierwszej Załogi Szkoły Sienkiewicza.
Góra Stracenia.
Odznaka pamiatkowa oddziału kawalerii "Wilki".
Lotnego Oddziału Karabinów Maszynowych.
Krzyż Kompanii Szturmowej por. Starcka.
6 kompania Schrama - Dworzec Główny.
Cytadela.
Sektora "Dyrekcja Kolejowa".
Odznaka pamiątkowa "Wybuch amunicji na Dworcu Czerniowieckim" (dla uczestników akcji ratunkowej).
Żandarmeria obrony Lwowa.
Odznaka "Orlęta" (Obrońcom Kresów), Front Galicyjsko-Wołyński, marzec 1919.
Ochotniczka lwowskiej OLK z odznaką.
Gwiazda Przemyśla, ustanowiona 1 listopada 1919.
Z okuciem dla pierwszych obrońców.
Ochotniczy Batalion Strzelców Sanockich.
Kosaczów - Stanisławów.
Bartatów - Gródek - Gołogóry - Tarnopol (3 DP), 1919.
Za Wilno, lato 1919.
Odznaka pamiątkowa 10 kompanii 5 pp Legionów.
Odznaka "Dowództwo WP Wschód 1918-1919", przyznawana uczestnikom walk na froncie wschodnim.
Podchorąży Janusz Baurski z 21 pp, odznaki "Obrońcom Kresów" i "DWP Wschód". Fotografia z pierwszej połowy 1920 roku, zanim latem i jesienią został dwukrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.
Odznaka pamiątkowa "Za waleczność" Rady Ludowej Miasta Poznania.
Odznaka pamiątkowa za waleczność Komendy Naczelnej Straży Ludowej.
Odznaka pamiatkowa Wojsk Wielkopolskich, maj 1920.
Por, żandarmerii Józef Jęczkowiak. Odznaka Wojsk Wielkopolskich, Za rany, Krzyż Harcerski.
Krzyż ochotników polskich z Ameryki, 1920.
Powrót Hallerczyków do USA. SS "Princess Matoika" zakończył rejs z Gdańska do Nowego Jorku, czerwiec 1920.
Wobec mnogości inicjatyw i związanego z tym chaosu, Naczelny Wódz nakazał rejestrację noszonych dotychczas na mundurach odznak formacji, organizacji, jednostek, szkół, frontów oraz upamiętniających bitwy i kampanie. Dowódcy pułków zostali zobowiązani do sporządzenia list odznak,i przekazania ich wraz z wizerunkami i statutami MS Wojsk. Na tej podstawie rozkazem nr 40 z 5 maja 1920 roku zatwierdzone zostały 44 odznaki organizacji i formacji wojskowych, 16 odznak upamiętniających wydarzenia, 7 odznak szkół wojskowych i 3 mundurowe odznaki specjalności, używane uprzednio w Legionach Polskich.
W ciągu 1920 roku oficjalne zatwiedzenie uzyskało jeszcze kilka, tak w trybie urzędowym, z ogłoszeniem w Dzienniku Rozkazów MSWojsk, jak i nieco obok niego. Pamiątkową odznakę 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich (14 DP) Naczelny Wódz zatwierdził 6 grudnia 1920 roku w Wołkowysku, odręczną adnotacją i podpisem na projekcie, a MS Wojsk. zarejestrowało dopiero 30 stycznia 1923.
Wykaz 80 kolejnych ukazał się w Dzienniku Rozkazów już po wojnie, 13 grudnia 1921 r.
Odznaka pamiatkowa 1 pułku ułanów legionowych z 1916 roku. Odtworzony w 1918 pułk został przemianowany na 1 pułk szwoleżerów.
Pierwszy wzór odznaki 1 p. szwol., 1920. Na odwrocie grawer z datą nadania - 1.7.1920.
Odznaka pamiatkowa 2 pułku ułanów legionowych z 1917 roku (wersja oficerska). Odtworzony w 1918 pułk został przemianowany na 2 pułk szwoleżerów. Odznaka 1 pułku ułanów, wprowadzona do pułku uchwałą zebrania oficerów 18 kwietnia 1920.
Pierwszy wzór odznaki 4 p. uł., 1919.
Odznaka 8 p; uł., z 1919 roku.Odznaka 3 pp Legionów z 1916.
Odznaka 4 pp Legionów z 1916 (dwie wersje).
Podoficer 4 pp o nazwisku Wydra. Zdjęcie wykonane we Lwowie w 1919. Sznurek gwizdka udaje akselbant.
Oznaka 6 pp, także z 1916. 
Por. Artur Wiśniewski, 9 pp, 1919, dowódca oddziału, który 4 listopada 1918 r. rozbroiił Austriaków na Jasnej Górze. Odznaki "Za wierną służbę" i 6 pp.
22 pp, listopad 1920. Nie zatwierdzona przez MS Wojsk., ale wykonywana, nadawana i noszona. Mógł ją otrzymać tylko żołnierz pułku, który spędził pół roku na froncie.
36 pp Legii Akademickiej, powstała w 1919, zatwierdzona 5 maja 1920.
Mińskiego Pułku Strzelców (Dywizja Litewsko - Białoruska, po wojnie 86 pp), przyjęty 30 grudnia 1919.Orzeł "syberyjski", bita w aluminium odznaka noszona w 5 DP na Syberii, a przez nielicznych kombatantów którym udało się powrócić w lipcu 1920, na kieszeni munduru (fotografia w legitymacji zbrojmistrza pułkowego w cz. XXXII).
Odznaka pamiątkowa Dywizji Litewsko - Białoruskiej, 24 października 1919.Odznaka pamiątkowa Frontu Litewsko - Białoruskiego, czerwiec 1920.Ppor. Jan Rychłowski z 27 pp. Fotografia z legitymacji oficerskiej wystawionej 26 października 1919 r.
Wachmistrz 15 p. uł. WM, KW, odznaki Frontu Litewsko-Białoruskiego i Wojsk Wielkopolskich,
Odznaka pamiątkowa Dywizji Podlaskiej (9), pierwsza wersja, przyznawana uznaniowo za zasługi, 1919.Druga wersja, 1920. Odznaka pamiątkowa "Przyczółek Kijów", 1920.
Odznaka pamiątkowa 18 "Żelaznej" Dywizji Piechoty, końcówka 1920 roku.
Za kampanię wołyńską 1919 (Styr - Horyń - Słucz).
Odznaka pamiątkowa Frontu Pomorskiego, ustanowiona 25 marca 1920.
Odznaka pamiątkowa Organizacji Wojskowej Pomorza, marzec 1920.Odznaka Honorowa Ochotników, 17 sierpnia 1920.
Odznaka absolwencka Szkoły Podchorążych Piechoty, 1918.Odznaka absolwencka 1 kursu Szkoły Podchorążych Jazdy (1919, Stara Wieś pod Warszawą, rok później przeniesiona do Grudziądza).Odznaka absolwencka Szkoły Podchorążych Artylerii (w Poznaniu).
Pierwszy Kurs Lotniczy (PSZ), Warszawa, 1917/18.
Odznaka pilotów armii francuskiej, nadawana absolwentom przez dowództwo Francuskiej Szkoły Pilotów w Warszawie, 1919, u nas traktowana jako pamiatkowa. Posiadali ją oczywiście także piloci wyszkoleni we Francji.
Por. pilot Paweł Janeczko, 1 Eskadra Wywiadowcza.Niższa Szkoła Pilotów, Kraków, 1919-1920.Por. pilot Mieczysław Szczudłowski, 1920. Na centralnym miejscu odznaka Pierwszego Kursu. Oprócz niej III Odcinka Lwowskiego, "Orlęta", Dowództwo WP Wschód. Odznaka pamiatkowa 7 Eskadry Myśliwskiej, 1920.Por. pilot Eliot William Chess, autor godła Eskadry oraz projektu tej odznaki.
Szer. Mieczysław Nowacki z odznaką PP "Groźny", 1919.
Oficer z odznaką PP Nr 1 "Piłsudczyk", 1919.
Odznaka PP Nr 2 "Śmiały".
Odznaka pamiątkowa Pociągu Pancernego Nr 3 (od kwietnia 1919 im. Lisa - Kuli), sławnej lwowskiej "Pepetrójki".PP "Smok".
Jedną z dozwolonych odznak był krzyż harcerski. Odznaka pamiątkowa Wojsk Litwy Środkowej, 1921.
Odznaka pamiątkowa 1 Pułku Strzelców Bytomskich, jednostki wojskowej i organizacji czynnej w latach 1918-21, w Powstaniach i na frontach. Ustanowiony pod koniec 1920 roku, co ciekawe ma orła w formie zbliżonej do przyjętego dopiero w 1927 godła państwowego.Oddział Jana Trzęsioka w Bobrku, sierpień 1919.
Odznaka Pułku Królewskohuckiego. W płynnej organizacji powstańczej oddział ten używał numerów 1, 4 i 10 oraz nosił imię Czwartaków.
Krzyż pamiątkowy "Za dzielność" 5 Rybnickiego Pułku Powstańczego, 1921. Własną odznakę ustanowił także 14 Pułk Wodzisławski.Ppor. Józef Michalski, dowódca 14 pułku, fotografia z 1922 roku. Odznaka częściowo widoczna poniżej lewej kieszeni munduru.
Odznaka pamiatkowa Grupy Szturmowej Wawelberg.
Ogromna większość znanych dziś odznak upamiętniających czasy 1918 - 1921 powstała już po wojnie.
W dziesięciolecie odzyskania Niepodległości został ustanowiony rozporządzeniem Rady Ministrów Medal Pamiątkowy za wojnę 1918- 1921, celem wyróżnienia uczestników walk o niepodległość i zabezpieczenie granic RP. Nadawano go osobom, które od 1 listopada 1918 do 18 marca 1921 były czynnymi żołnierzami, także poległym i zmarłym. Również cywilom, którzy współdziałali z wojskiem.
Wręczanie odznaczeń (Krzyż Walecznych?) w którymś z pułków wielkopolskich, listopad-grudzień 1920. Na zdjęciu daje się zauważyć, że część odznaczonych dostaje same wstażki - zapewne krzyży nie dostarczono na czas. O ile cyfra na naramienniku majora to 58 (tak sie wydaje), dekoruje ówczesny major Paweł Chrobok, Ślązak z Mysłowic, pruski oficer Wielkiej Wojny, bohater wojny z bolszewikami i III Powstania Śląskiego.
Komentarze
Prześlij komentarz