XXXIV. Wojskowe formacje graniczne

  Ochrona granic w okresie odbudowywania państwa pozostawała organizacyjnie w kompetencjach Ministerstwa Spraw Wojskowych. Począków służących do tego celu formacji należy szukać we wrześniu 1918 roku, kiedy to minister aprowizacji w rządzie Józefa Świerzyńskiego, powołanego przez Radę Regencyjną jeszcze pod kuratelą niemecką, Antoni Minkiewicz, zwrócił uwagę na problem masowego i zupełnie niekontrolowanego prywatnego wywozu towarów z terenu Królestwa Polskiego. Zjawisko nasilało się zwłaszcza na południu, wraz z rozkładem struktur austro-węgierskich. Powstała więc przy Ministerstwie Aprowizacji Straż Gospodarczo-Wojskowa, której dowódcą został płk Adolf Małyszko (z b.armii rosyjskiej). Formacja miała podlegać pod względem organizacji Ministerstwu Wojny. Oddelegowano do niej grupę żołnierzy z 1 Brygady Piechoty Polskiej Siły Zbrojnej, co bynajmniej nie wzbudziło entuzjazmu zainteresowanych. Niemniej jednak 6 listopada pierwsze kompanie SWG objęły służbę w kluczowych węzłach kolejowych po okupacji austriackiej - w Lublinie i Dąbrowie Górniczej. Zwłaszcza w tym drugim miejscu, przy ofiarnej pomocy polskich kolejarzy zatrzymano tysiące wagonów z żywnością i równie strategicznej ważności węglem. 11 listopada doszedł posterunek w Warszawie, parę dni później we Włocławku. Równolegle własny Korpus Straży Skarbowej zaczęło tworzyć Ministerstwo Skarbu.

10 listopada 1916, żołnierze SWG przy torach.

Spory kompetencyjne przeciął Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, wydając 18 grudnia dekret o utworzeniu Straży Granicznej. Ponieważ budowa SWG była bardziej zaawansowana, przekształcona w SG miała jak do tej pory podlegać Ministerstwu Aprowizacji, organizacyjnie zaś MSWojsk. Jej członkowie zostali zaliczeni do personelu wojskowego. Zadania określono jako  zabezpieczenie granic państwa od nielegalnego wywozu artykułów spożywczych i pierwszej potrzeby, kontrolowania wewnętrznego obrotu kolejowego, czuwania nad wykonaniem rozporządzeń aprowizacyjnych, ochrona magazynów i składów z artykułami pierwszej potrzeby oraz wykrywanie i powstrzymywanie przemytnictwa. Do lutego 1919 zaczęto tworzenie 3 pułków oraz 2 dywizjonów. Ze wględu na wymaganą mobilność, pułki tworzono jako konne, z kawaleryjską organizacją szwadronową (pułk - 2 dywizjony, 8 szwadronów). 

Jako że pierwszeństwo w tych trudnych czasach miało jednak wojsko liniowe, były problemy z umundurowaniem i uzbrojeniem, a także kadrowe. Wojsko podkradało gotowe pododziały (na załogę pociągu pancernego "Poznańczyk", wysyłanego do Poznania po Paderewskiego, na uzupełnienie oddziałów idących na odsiecz Lwowa). Ludzie urywali się do odddziałow frontowych indywidualnie, a po wybuchu Powstania Wielkopolkiego do powstańców samorzutnie dołaczył oddział SG z Włocławka. Co prawda Naczelna Rada Ludowa kazała "zagranicznych pomocników"odesłać, ale lokalni dowódcy woleli raczej kolegom z Królestwa dać poniemieckie mundury, niż rezygnować z ich wsparcia.

Niemniej jednak zimą 1919 SG była w stanie wystawić oddziały dla zabezpieczenia granicy z Prusami Wschodnimi oraz na odcinku śląskim w Zagłębiu Dąbrowskim. W Wielkopolsce, na Śląsku Cieszyńskim i na wschodzie granicą był front, na południu karpacką granicę z Czechosłowacją kontrolowały siły miejscowej policji i żandarmerii.

Podległość Ministerstu Aprowizacji w praktyce okazała się fikcją. Wiosną 1919 o niej już zapomniano, i bez żadnych dodatkowych aktów minister Spraw Wojskowych 17 kwietnia wydał nowy regulamin dla "Wojskowej Strazy Granicznej", regulujący tryb służby, procedury i umudurowanie. Oddziały terenowe podpoprządkowano odpowiednim miejscowo Dowództwom Okręgów Generalnych. Przyjęto umundurowanie ogólnowojskowe według wz. 1917, z jasnozielonymi patkami kołnierzowymi (oddziały techniczne, pomocnicze, karabinów maszynowych). W oddziałach konnych ułanki z jasnozielonymi wypustkami, wyłogami i zielono-czerwonym proporczykiem na kołnierzu, spodnie z podwójnymi jasnozielonymi lampasami oraz czapkę angielkę z jasnozielonym otokiem. W przepisie z 1919 ustalono dla WSG patkę jasnozieloną z białą wypustką oraz jasnozielony otok rogatywki.

Kompetencje i obowiązki SG obejmowały teraz: 

• poszukiwanie, ściganie i zatrzymywanie przemytników i osób nieprawnie przekraczających granicę oraz odstawianie ich do właściwych urzędów cywilnych,
• zatrzymywanie i odbieranie przedmiotów przemytu i odstawianie ich do właściwych urzędów cywilnych,
• przeprowadzanie, w uzasadnionych przypadkach, rewizji osób i lokali w pasie granicznym przy współdziałaniu z lokalnymi władzami i organami bezpieczeństwa,
• nadzorowanie budownictwa granicznego na mocy przepisów ustawy budowlanych.

Szeregowi i oficer SG, 1919.

Ppor. Romuald Piltz, 1919. Fotografia wykonana w Częstochowie.

Żołnierz SG w atelier. Nieregulaminowo założony sznurek od gwizdka udaje akselbant.

Szeregowy Władysław Siadura, 3 pułk WSG, luty 1920, Ciechanów.

Na rynku w Suwałkach, 1919/1920.

2 dywizjon 10 pułku SG, Myślice (Pomorze), wiosna 1920.

Formację rozbudowywano, po podpisaniu Traktatu Wersalskiego objęła ona odpowiedzialność za cały przebieg granicy z Niemcami, Czechosłowacją i Rumunią. Została do wiosny 1920 rozbudowana do 6 pułków i 3 dywizjonów. 3 marca 1920 Wojskową Straż Graniczną przemianowano na Strzelców Granicznych, a Inspektorat WSG  na Dowództwo Strzelców Granicznych.

Przysięga 10 pułku SG w Suwałkach, 1920.

Dowództwo 9 pułku SG formującego się w Dubnie dla granicy południowej, 6 czerwca 1920.

Wczesnym latem 1920 ilość organizowanych pułków doszła do 11. W coraz bardziej dramatycznej sytuacji militarnej, kompletne już pułki SG poszły na front, pododdziały w trakcie organizacji wcielano wprost do jednostek liniowych.

Ochrona granicy przeszła w ręce podległej Ministerstwu Skarbu Straży Skarbowej, a dla jego wzmocnienia wojsko przekazywało istniejące bataliony wartownicze (później przemianowane na Bataliony Celne).

Korpus Strzelców Granicznych formalnie rozwiązano 5 marca 1921 roku, a jego nie zdemobilizowani żołnierze już od listopada poprzedniego roku w ogromnej większości zasilili pułki kawalerii.