XXIII. Piechota - Armia Polska we Francji

Armia Polska we Francji utworzona dekretem prezydenta Republiki Francuskiej z 4 kwietnia 1917 r. otrzymała mundury bleu d'horizont M1915, z czapką rogatywką, dla szeregowych i młodszych podoficerów bez daszka. Godło stanowiła sukienna naszywka z orłem, powtórzona na naramiennikach. Orły dla oficerów były metalowe. Kolor wypustki i szwów na czapce oznaczał rodzaj broni, w piechocie (strzelcy) ciemnozielony. Oznaki stopni jak w armii francuskiej, na rękawach i czapkach. Oczywiście francuskie było też oporządzenie - skórzany pas z szelkami i dwiema ładownicami oraz bagnetem. Manierkę noszono na osobnym pasku przewieszoną przez ramię. Metalowe tarcze z orłem nakładano także na hełmy.

Pełnej kodyfikacji przepisów ubiorczych dokonano dopiero pod koniec 1918 roku, a przyjęto jako regulamin już w 1919. Ustanowiono wówczas także odznaki specjalności noszone na patkach kołnierzy, a wypustki dodano także na mankiety i szwy spodni. Przepisy te rozciągnięto także na polskie oddziały w Rosji, z zastrzeżeniem, że mogą one nosić mundury w rosyjskim kolorze szarozielonym.

W praktyce większość żołnierzy nosiła typowe umundurowanie francuskie z polskimi czapkami, orłami i odznakami stopni. Odznaki kołnierzowe (trąbki strzeleckie i odznaki specjalności) naszywano różnie - bezpośrednio na suknie kołnierza lub na kolorowej patce. Ustalono wóczas następujące kolory broni: dla strzelców  ciemnozielony, dla artylerii czerwony, inżynieria czarny, jazda ciemnoniebieski (jednak na mundurze oficera szwoleżerów z 1918 roku w zbiorach MWP patki są amarantowe).

W dywizji Żeligowskiego (4.), syberyjskiej (5.) i w Murmańsku do czasu otrzymania dostaw mundurów z Francji wprowadono tylko nowe oznaczenia stopni.

Dywizje piechoty APF zorganizowano jako "strzeleckie" -  w tradycji francuskiej piechoty lekkiej, z odznaką w kształcie trąbki, oraz specjalnego rodzaju orłem na hełm. Przewidziano także tworzenie oddziałow na etatach piechoty, które zaczęto organizować na krótko przed powrotem do kraju w ramach Dywizji Instrukcyjnej.

Paryż, 14 lipca 1919.

Grupa dawnych Bajończyków w 1917 roku.

Zdjęcia portretowe dwóch adiunktów (stopień typowo francuski, coś jak u nas starszy sierżant podchorąży). Widoczne metalowe orzełki, naszywki z orłem na naramienniku, odznaka strzelecka na patce kołnierza. Oznaki stopnia z galonu naszyte nad godłem.

Adiunkt Czesław Piotrowski.

Fotografia datowana: Paryż, sierpień 1918.

Ppor. Zygmunt Iwanowski, biuro rekrutacyjne w USA, potem Kwatera Główna Armii, 1918. Na kołnierzu niezidentyfikowana odznaka w kształcie korony (?).

Kpt. Feliks Langenfeld, Biuro Nr 2 APF, 1919.

Por. Antoni Sielicki w czasie służby w 1 pułku strzelców pieszych, oznaka stopnia na naszywce nad daszkiem.

Ppor. Leander Martynowicz, 1 p.strz.

Ppor Kasprzycki.

Kpr. J. Dolbiński, 1919.

Por. Wilhelm Hörl, adiutamt pułkowy.

Por. Jerzy Pajączkowski-Dydyński. Opaska oficera słuzbowego.

Kpr. Piotr Bielec, 1 p. strz.

Kapral 1 p. strz., inne naszycie cyfr pułkowych.

Por. Franciczek Lenczowski, sztab 1 Dywizji Strzelców. Bez numeru pułkowego.

Podporucznik z odznakami APF, ale kolor (zielony?) i krój kurtki oraz rogatywki nie przypominają sortów francuskich, kieszenie kurtki bardziej "austriackie". Krajowe uzupełnienie jednostki hallerowskiej?

2 p. strz.

Oficer strzelców pieszych (patka z podwójnym galonem), na kieszeni odznaka ochotników z  Ameryki. Fotografia wykonana we Lwowie, we wrześniu 1919.

Żołnierze 3 p. strz.

Ppor. Jan Matecki (później pilot), 4 p. strz.

Szer. Jan Grodecki, 5 p.strz.

Ppor. Zdzisław Wagner, 8 p. strz.

Oficer 9 pułku.

10.

Sierżant 11 pułku.

Szer. Tadeusz Bereźnicki z 19 pułku strzelców.

Ppor. Józef Kramczyński, 20 p. strz.

Sierżant pułku strzelców z odnaką kursów sanitarnych na prawej kieszeni. Na czapce metalowy orzeł legionowy lub wz. 17 (duża tarcza Amazonek).

Podporucznik, odznaczony Croix de Guerre nosi na pasie zdobyczny niemiecki nóż okopowy z temblakiem

Porucznik 2 psp, bez metalowego orła na rogatywce.

Dowódca kompanii konno (prosty pałasz oficerów piechoty).

Austriacka kurtka przerobiona we Włoszech na hallerowską. Zdjęcie datowane, 1918.

Kurs oficerski w Ruchard, 1919.

Oficerowie 3 p. strz.

Oficerowie polscy i Francuz pod cerkwią w Nowym Siole (pow. lubaczowski), lato 1919.

Poczta przyjechała.  Sillé le Guillaume'a Sarthe, 1918.

Gen. Marviel, dowódca, dokonuje przegladu oddziałow Dywizji Instrukcyjnej, Sens, 1918.

Szeregowy z Ameryki w 1 psp, na czapce (oprócz haftowanego metalowy, nieregulaminowy orzełek ochotników amerykańskich.

Strzelec  ubrany w kurtkę typu oficerskiego (kieszenie z kontrafałdą).

Sekcja ckm.

Metalowy orzełek oficerski (ale chętnie przyswajany i noszony przez żołnierzy wszystkich stopni - zdjęcie niżej), na tarczy monogram WP.

Inny wzór, tzw "podoficerski".

Orzeł "strzelecki"

1 p. strz. Pierwszy z lewej szer. Michał Robaszkiewicz.

Naszywki z orłem haftowanym.

Guziki mundurowe.

Przygotowania do wyjazdu do kraju, kwiecień 1919.

Oddziały 3 Dywizji Strzelców Polskich podczas operacji wołyńskiej, lato 1919.

Marszałek i gen. Władysław Jung, kwiecień 1920. Jung dowodzi wówczas 15 DP, ale nadal nosi generalski mundur APF, karmazynowe patki z orłami.

Mundur gen Hallera (zbiory MWP).

Gen. Haller tuż po przyjeździe z Rosji, 1918.

Mundur i oporządzenie wz. 1915. Zwracają uwagę charakterystycznie dla ówczesnej francuskiej mody wojskowej podpięte do tyłu ("podkasane") poły płaszcza.

Pod Jasną Górą, 1919. Pocztówka wysłana 10 września tego właśnie roku.

Plecak M 1893/15.

Ładownica M 1916.

Ładownica na magazynki rkm Chauchat.

Oddział polski w Murmańsku, zima 1919

Artylerzyści z niedźwiedzicą Baśką.

Już przebrani, lato 1919. Zostały tylko Mosiny. Za dokonujacym przeglądu gen. Poolem  płk Dowoyno-Sołłohub.

Bateria oficerska.

Murmańczycy, 16 maja 1919.

Ppor. Eugeniusz Małaczewski,  Murmańczyk.

Szkolenie z bronią maszynową różnych systemów. Stoi por. Kazimierz Zduńczyk.

Jeden z dwóch improwizowanych pociągów pancernych obsadzonych częściowo (artylerzyści) polskimi załogami, działający w rejonie Archangielska w 1919 roku. Brytyjskie hełmy Mk I z namalowanymi orłami.

Ppłk Bronisław Wędziagolski w mundurze 4 DP krótko po powrocie z Besarabii, Jaworów, lato 1919. Wysoka rogatywka korpusów polskich w Rosji, dystynkcje na czapce i rękawach.

Żołnierze 14 p. strz. 4 Dywizji w okolicy Tyraspola, 1919 ze zdobytym działkiem wz. 1904.

Fotografia wykonana w Kołomyi latem 1919 roku - grupa oficerów i cywili. Większość wojskowych w spolonizowanych mundurach austriackich, typowych dla oddziałów formowanych w byłej Galicji. Pierwszy od lewej w mundurze APF, obok niego kolejny w mundurze o podobnym kroju i z odznakami  porucznika APF, ale w innym kolorze, zapewne zielonym. Prawdopodobnie z 4 Dywizji. 

Oddział z 5 dywizji w Nowo-Nikołajewsku, 1919.

Kompania ckm 1 pułku.

Odznaka patkowa 1 pułku.

Oficerowie 5 Dywizji.

Sztab 5 Dywizji w Nowo-Nikołajewsku, 1919.

Oficerowie 5 Dywizji i Francuzi w Nowo-Nikołajewsku, 1919. Trzeci z lewej szef sztabu WP na Syberii, ppłk  Romuald Wolikowski, siódmy mjr Walerian Czuma. Część naszych w mundurach wzoru  APF, część w zielonych typu rosyjskiego, czapki angielki z orłami.

Płk. Kazimierz Rumsza, dowódca 5 Dywizji.

Kpt. Kazimierz Konieczny, 2 pułk strzelców 5 Dywizji, 1919.

Syberyjskie rogatywki.

Ułani syberyjscy.

Misja francusko-polska we Władywostoku, 1920.

Resztki 5 Dywizji w Charbinie, 1920.

Polski oddział w Szanghaju (rozbitkowie z Dywizji Syberyjskiej), wiosna 1920. Umundurowanie brytyjskie, orły na furażerkach.

Oficer polski w drodze z Syberii do kraju. Czapka I Korpusu w Rosji.

Grupa Syberyjczyków po powrocie do kraju, 1920.

Oznaki stopni APF.

Naszywki podoficerskie, regulaminowo z taśmy czerwonej (w praktyce były zwykle czarnej), oficerskie - srebrne, Specjalny, podwójny generalski wężyk na mankiety stopnia generała dywizji zaprojektował dla siebie osobiście Józef Haller (jedyny wojskowy w tym stopniu w APF), inspirując się portretami ks. Józefa Poniatowskiego.

Odznaki specjalności APF naszywane na patki kołnierza, wycinane z sukna. W rzeczywistości oprócz strzeleckiej trąbki rzadko używane.

Rysunki za:   Henryk Wielecki, Polski Mundur wojskowy 1918 - 1939, Warszawa 2016. Niektóre z  rysunków nie są zgodne z tym, co widzimy na fotografiach (żandarmeria, lotnictwo, intendentura, administracja).

Grupa weteranów APF, 1920 lub później (pierwszy po lewej z patkami munduru wz. 19, po prawej z oznaką za pobyt na froncie ustanowioną w 1920. U drugiego z prawej prawdopodobnie odznaka naramienna pionierów wz. 1919.