XXIII. Piechota - Armia Polska we Francji

1.  Armia Polska we Francji utworzona dekretem prezydenta Republiki Francuskiej z 4 kwietnia 1917 r. otrzymała mundury bleu d'horizont M1915, z czapką rogatywką, dla szeregowych i młodszych podoficerów bez daszka. Godło stanowiła sukienna naszywka z orłem, powtórzona na naramiennikach. Orły dla oficerów były metalowe. Kolor wypustki i szwów na czapce oznaczał rodzaj broni, w piechocie (strzelcy) ciemnozielony.
   

Oznaki stopni jak w armii francuskiej, na rękawach i czapkach. Oczywiście francuskie było też oporządzenie - skórzany pas z szelkami i dwiema ładownicami oraz bagnetem. Manierkę noszono na osobnym pasku przewieszoną przez ramię. Metalowe tarcze z orłem nakładano także na hełmy.

Pełnej kodyfikacji przepisów ubiorczych dokonano dopiero pod koniec 1918 roku, a przyjęto jako regulamin już w 1919. Ustanowiono wówczas także odznaki specjalności noszone na patkach kołnierzy, a wypustki dodano także na mankiety i szwy spodni. Przepisy te rozciągnięto także na polskie oiddziały w Rosji, z zastrzeżeniem, że mogą one nosić mundury w rosyjskim kolorze szarozielonym.

W praktyce większość żołnierzy nosiła typowe umundurowanie francuskie z polskimi czapkami, orłami i odznakami stopni. Odznaki kołnierzowe (trąbki strzeleckie i odznaki specjalności) naszywano różnie - bezpośrednio na suknie kołnierza lub na kolorowej patce.

W dywizji Żeligowskiego (4.), syberyjskiej (5.) i w Murmańsku do czasu otrzymania dostaw mundurów z Francji wprowadono tylko nowe oznaczenia stopni.

Dywizje piechoty APF zorganizowano jako "strzeleckie" -  w tradycji francuskiej piechoty lekkiej, z odznaką w kształcie trąbki, oraz specjalnego rodzaju orłem na hełm. Przewidziano także tworzenie oddziałow na etatach piechoty, które zaczęto organizować na krótko przed powrotem do kraju w ramach Dywizji Instrukcyjnej.

Zdjęcia portretowe dwóch adiunktów (stopień typowo francuski, coś jak u nas starszy sierżant podchorąży). Widoczne metalowe orzełki, naszywki z orłem na naramienniku, odznaka strzelecka na patce kołnierza. Oznaki stopnia z galonu naszyte nad godłem.

Adiunkt Czesław Piotrowski.

Fotografia datowana: Paryż, sierpień 1918.

Kpt. Feliks Langenfeld, Biuro Nr 2 APF, 1919.

Por. Antoni Sielicki w czasie służby w 1 pułku strzelców pieszych, oznaka stopnia na naszywce nad daszkiem.

Ppor. Leander Martynowicz, 1 p.strz.

Ppor Kasprzycki.

Kpr. J. Dolbiński, 1919.

Por. Wilhelm Hörl, adiutamt pułkowy.

Por. Jerzy Pajaczkowski-Dydyński. Opaska oficera słuzbowego.

Kpr. Piotr Bielec, 1 p. strz.

Por. Franciczek Lenczowski, sztab 1 Dywizji Strzelców. Bez numeru pułkowego.

Podporucznik 1 psp (?), kurtka raczej wykonana już w kraju - zielona (?). Odznaka ochotników amerykańskich na kieszeni.

Podporucznik z odznakami APF, ale kolor i krój kurtki oraz rogatywki nie przypominają sortów francuskich, kieszenie kurtki bardziej "austriackie". Krajowe uzupełnienie jednostki hallerowskiej?

Oficer strzelców pieszych (patka z podwójnym galonem), na kieszeni odznaka ochotników z  Ameryki. Fotografia wykonana we Lwowie, we wrześniu 1919.

Oficer 9 pułku.

10.

Sierżant 11 pułku.

Szer. Tadeusz Bereźnicki z 19 pułku strzelców.

Ppor. Józef Kramczyński, 20 p. strz.

Sierżant pułku strzelców z odnaką kursów sanitarnych na prawej kieszeni. Na czapce metalowy orzeł legionowy lub wz. 17 (duża tarcza Amazonek).

Podporucznik, odznaczony Croix de Guerre nosi na pasie zdobyczny niemiecki nóż okopowy z temblakiem

Porucznik 2 psp, bez metalowego orła na rogatywce.

Dowódca kompanii konno (prosty pałasz oficerów piechoty).

Austriacka kurtka przerobiona we Włoszech na hallerowską. Zdjęcie datowane, 1918.

Kurs oficerski w Ruchard, 1919.

Francuz i dwaj Polacy.

Oficerowie pod cerkwią w Nowym Siole (pow. lubaczowski), lato 1919.

Poczta przyjechała.  Sillé le Guillaume'a Sarthe, 1918.

Szeregowy z Ameryki w 1 psp, na czapce (oprócz haftowanego metalowy, nieregulaminowy orzełek ochotników amerykańskich.

Strzelec  ubrany w kurtkę typu oficerskiego (kieszenie z kontrafałdą).

Sekcja ckm.

Metalowy orzełek oficerski (ale chętnie przyswajany i noszony przez żołnierzy wszystkich stopni - zdjęcie niżej), na tarczy monogram WP.

Inny wzór, tzw "podoficerski".

Orzeł "strzelecki"

1 p. strz. Pierwszy z lewej szer. Michał Robaszkiewicz.

Naszywki z orłem haftowanym.

Guziki mundurowe.

Przygotowania do wyjazdu do kraju, kwiecień 1919.

Oddziały 3 Dywizji Strzelców Polskich podczas operacji wołyńskiej, lato 1919.

Marszałek i gen. Władysław Jung, kwiecień 1920. Jung dowodzi wówczas 15 DP, ale nadal nosi generalski mundur APF, karmazynowe patki z orłami.

Mundur gen Hallera (zbiory MWP).

Gen. Haller tuż po przyjeździe z Rosji, 1918.

Mundur i oporządzenie wz. 1915. Zwracają uwagę charakterystycznie dla ówczesnej francuskiej mody wojskowej podpięte do tyłu ("podkasane") poły płaszcza.

Plecak M 1893/15.

Ładownica M 1916.

Ładownica na magazynki rkm Chauchat.

Oddział polski w Murmańsku, zima 1919

Już przebrani, lato 1919. Zostały tylko Mosiny. Za dokonujacym przeglądu gen. Poolem  płk Dowoyno-Sołłohub.

Murmańczycy, 16 maja 1919.

Ppor. Eugeniusz Małaczewski,  Murmańczyk.

Ppłk Bronisław Wędziagolski w mundurze 4 DP krótko po powrocie z Besarabii, Jaworów, lato 1919. Wysoka rogatywka korpusów polskich w Rosji, dystynkcje na rękawach.

Oddział z 5 dywizji w Nowo-Nikołajewsku, 1919.

Kompania ckm 1 pułku.

Odznaka patkowa 1 pułku.

Oficerowie 5 Dywizji.

Sztab 5 Dywizji w Nowo-Nikołajewsku, 1919.

Płk. Kazimierz Rumsza, dowódca 5 Dywizji.

Kpt. Kazimierz Konieczny, 2 pułk strzelców 5 Dywizji, 1919.

Syberyjskie rogatywki.

Ułani syberyjscy.

Misja francusko-polska we Władywostoku, 1920.

Polski oddział w Szanghaju (rozbitkowie z Dywizji Syberyjskiej), wiosna 1920. Umundurowanie brytyjskie, orły na furażerkach.

Oficer polski w drodze z Syberii do kraju. Czapka I Korpusu w Rosji.

Grupa Syberyjczyków po powrocie do kraju, 1920.

Oznaki stopni APF.

Specjalny, podwójny generalski wężyk na mankiety stopnia generała dywizji zaprojektował dla siebie osobiście Józef Haller (jedyny wojskowy w tym stopniu w APF), inspirując się portretami ks. Józefa Poniatowskiego.

Odznaki specjalności APF naszywane na patki kołnierza, sukienne, dla strzelców białe lub zielone, w artylerii czerwone, dla pozostałych granatowe. W praktyce rzadko używane.

Rysunki za:   Henryk Wielecki, Polski Mundur wojskowy 1918 - 1939, Warszawa 2016. Niektóre z  rysunków nie są zgodne z tym, co widzimy na fotografiach (żandarmeria, lotnictwo, intendentura, administracja).

Grupa weteranów APF, 1920 lub później (pierwszy po lewej z patkami munduru wz. 19, po prawej z oznaką za pobyt na froncie ustanowioną w 1920. U drugiego z prawej prawdopodobnie odznaka naramienna pionierów wz. 1919.