XXVI. Umundurowanie i oporządzenie jazdy. Mundur wz. 17 i jego rozwój, pułki wielkopolskie.

Odmienny rodzaj umundurowania, z racji specyfiki służby oraz tradycji otrzymała kawaleria Jej nikłe zawiązki w Polskiej Sile Zbrojnej ubrano w mundur wz. 1917. Od ogólnowojskowego różniła go dwurzędowa kurtka (ułanka), z odchylanymi czerwonymi wyłogami (raczej nie w polu, tam stanowiłyby zbyt dobry punkt celowania. Legionowy wężyk na kołnierzu naszywano odwrotnie niż w piechocie. Czapka maciejówka, spodnie typu bryczesów ze wzmocnionym z wiadomych względów siedzeniem (tzw. "leje"), buty do konnej jazdy z długimi cholewami. Do kurtki trębaczy przewidziano odznakę w postaci ozdobnego sznura z chwostem (etyszkiet), ale kawaleryjskie zamiłowanie do ozdób szerzej rozpowszechniło go przy stroju wyjściowym.

Należy też wspomnieć o specyfice nazewnictwa stopni wojskowych - szeregowym odpowiada tu ułan-szwoleżer-strzelec (krótko jeszcze dragon), sierżantom - wachmistrz, a kapitanowi - rotmistrz.

Naramiennik i patka płaszczowa podchorążego jazdy.

Pluton szkolny PSZ, przed listopadem 1918.

Ppor. Stefan Orłowski, 1 pułk ułanów PSZ, przed 6 października 1918.

Prawdopodobnie ułani PSZ. Sukienny pas wyjściowy (jak niżej, na zdjęciu szwol. Kadery), maciejówka.

Potrzeby wojny manewrowej na rozległych przestrzeniach frontów wschodnich spowodowały w 1919 roku gwałtowną rozbudowę tego rodzaju wojsk. Najliczniejsze kadry oficerskie i podoficerskie pochodziły z dawnej armii rosyjskiej, w której jazda była bardzo silna liczebnie. Stamtąd przeszło do Wojska Polskiego wiele zwyczajów i mód. Do kurtki wz. 17 dodawano czapkę - "angielkę", większą od maciejówki, z podniesioną częścią przednią. Na bryczesach pojawiły się lampasy, same bryczesy często rosyjskim zwyczajem były granatowe. Poszczególne pułki przyjmowały swoje własne barwy, które stawały się kolorem lampasów, otoku czapki i proporczyka naszywanego na kołnierz. Odpowiednio oczywiście większy, ale o takich samych barwach i kształcie proporczyk zawieszano pod grotem lancy.

Tendencję różnorodności wspomagał sposób rekrutacji pierwszych miesięcy. Uważający się za elitę armii i podkreślający ową elitarność także za pomoca stroju kawalerzyści byli ochotnikami, często musieli się samodzielnie ubrać, wyekwipować i zaopatrzyć w konia. A skoro mundury zamawiali sobie sami... Generał Serda-Teodorski na łamach Bellony (wydawany od 1918 miesięcznik fachowy dla oficerów) apelował "bez pstokacizny". Mało skutecznie, kawaleryjskie ekstrawagancje ograniczyło dopiero powojenne egzekwowanie w garnizonach przepisów ubiorczych wz. 1919.

Angielka, 1 p. uł, 1920.

Ułanka, również 1 pułku, 1919. Nieregulaminowe guziki z cyfrą "1".

Ułanka i pas paradny rotmistrza 8 pułku.

Angielka z 14 p. uł.

Płaszcz wz. 17 z proporczykami 11 p. uł. (po majorze Kleszczyńskim, MNK).

Kapral Stanisław Guńkiewicz, 1 p. uł. PSZ, 1917 - przed kryzysem przysięgowym. Oznaczenie stopnia srebrną taśmą, ułanka, etyszkiet, rosyjska dragonka z temblakiem z orłem. Do zdjęcia czapka oficerska z rozetką.

Rtm. Roman Abraham, dowódca odcinka Góra Stracenia, 1918/19.

André Brossard, 15-letni ułan oddziału Wilków lwowskich, 1918/19.

Ochotnik 1 p. uł. legionowych (później szwoleżerów) Zdzisław Czarnomski, 1918. Austriacka ułanka i szabla, zwykła żołnierska maciejówka.

Płk Gustaw Orlicz-Dreszer, dowódca 1 pułku szwoleżerów (a może jeszcze nawet ułanów - zmiana nazwy nastąpiła 8 stycznia 1919), 1918/1919 r. Karmazynowe patki kołnierza, jak w pułku legionowym 1914 - 1917. Otok amarantowy.

Ppor. Henryk Nowolecki, 1 p. szwol. 1919.

Por. Kajetan Stefanowicz, 1 p. szwol., 1919.

Kapral 1 pułku szwoleżerów, 1919. Amarantowy otok czapki, bez proporczyków na kołnierzu, cyfra pułkowa na naramienniku.

Szwoleżer Strzałkowski, 2 pułk. Kurtka ogólnowojskowa, wężyk po kawaleryjsku, bez proporczyków. Przynależność pułkową określa biały otok czapki.

Roman Kadera, także z 2 p. szwol. Paradna ułanka z sukiennym pasem zdradza rękę niekoniecznie doświadczonego w szyciu mundurów krawca.

Wachmistrz 2 p. szwol., 1919.

Ppor. Wiktor Kunachowicz, 2 p. szwol. 1919.

Oficerowie 2 p. uł/2 p szw. 1918/19.

Ppor. Roman Senowski, 2 pułk.

Szwoleżer 2 pułku Jan Pryziński, okolice Skoczowa, luty 1919.

Szwoleżerowie 2 pułku, kwiecień 1920.

Podporucznik jazdy, 1919.

Ppor. Stanisław Bylina, 1 p. uł, 1919. Proporczyk amarantowo-biały, otok aramantowy.

Wachmistrz Mieczysław Kaliński, 2 pułk. Proporczyki biało-granatowe, otok biały.

Starszy ułan 2 pułku na galowo. Fotografia datowana "Włocławek, 28 sierpnia 1919".

Rtm. Stanisław Kruszewski, 3 p. uł. bez proporczyka, 1918/19.

Ułani 3 pułku, 1919. Proporczyki żółto-białe, otok żółty.

Plut. Szylkiewicz z 4 pułku (1919). Na kołnierzu bez wężyka duże "chabrowo-białe" proporczyki.

Ułan 4 pułku Wiktor Kwietniewski, 1919. Proporczyk chabrowo-biały, otok chabrowy,

Oficerowie 4 p. uł. na zimowo. Otoki chabrowe.

Podoficerowie 5. p. uł. Proporczyki karmazynowo-niebieskie z białym trójkątem, otoki wiśniowe.

Wachmistrz Stanisław Pilch, 5 p. uł., 1919.

Rtm. Jan Borkowski, 6 p. uł. w towarzystwie oficera francuskiego (kpt. Gustave de Selves). Proporczyki niebieskie z białą żyłką, otok niebieski.

Ppor. Tadeusz Jakubski, 7 p. uł., 1919.

Ułan Jerzy Kamler, 7 p. uł. jesień 1919. Proporczyk amarantowy z białym trójkatem u nasady, otok amarantowy.

Plutonowy 8 p. uł, 1919, wczesny okres. Patki bez wężyka, żólty proporczyk.

Ułani 9 pułku, proporczyk amarantowo-biały z biało amarantową żyłką.

Ułani 9 pułku Józef Drażba i Antoni Oleksy, Dębica, zima 1919/20. Otoki amarantowe.

Porucznik 10 p. uł., 1919. Proporczyki amarantowo-białe z biało-granatową żyłką.

Rotmistrz Paweł Somssich, z pochodzenia Węgier, 10 p. uł., 1919. Na zdjęciu jeszcze z proporczykami Straży Granicznej.

Mjr Mariusz Zaruski, dowódca 11 p. uł., 1919.

Mjr Edward Kleszczyński, 11 p. uł. 1918.

Ppor. Jan Borkowski, 11 p. uł. (szwadron jędrzejowski), listopad 1918.

Plutonowy 11 p. uł, 1919, wczesny okres. Patki bez proporczyka, kolor - ?, numer pułkowy na naramiennikach.

Kapral szwadronu ckm 11 pułku, 1919.

Oficerowie 11 p. uł. po lewej por. Kazimierz Kosiarski.

Ułan 11 pułku, proporczyk amarantowy z białą żyłką, otok biały.

Ułan Leon Legiejko, 1919.

Por. Otto Węcławowicz, 12 p. uł.,1919. Hallerowski orzełek, proporczyk amarantowo - granatowy z białą żyłką.

Podporucznik 12 pułku ze sznurem adiutanckim.

Ułan Wincenty Jackowski.

Wachm. Kucewicz z 13 p. uł. Na zdjęciu jeszcze z proporczykami 1 pułku, 13 nosił proporczyki różowe z niebieską żyłką.

Rtm. Jerzy Dambrowski.

Ppor. Jan Tyszkiewicz, 13 p. uł.

Pchor. Jan Konarzewski, 13 p. uł.

13 p. uł. na urlopie w Warszawie, 26 czerwca 1919. Siedzi wachm. Stefan Kwiatkowski.

Dowództwo Samoobrony Wileńskiej (zalążek 13 p. uł.), 1918/19. Siedzą bracia Dambrowscy - po lewej Władysław, po prawej Jerzy ("Łupaszka").

Ułan 14 pułku, otok żółty, proporczyki żółto-biało-żółte, żółty otok.

Por. Czesław Jakubowski, 14 p. uł.

Ułan 14 pułku w mundurze paradnym.

Ppor. Ryszard Garniewicz, 14 p. uł., zima 1920.

Ułan Pułku Jazdy Tatarskiej, 1919.

Ppor. Tadeusz Biermański z 1 pułku dragonów, 1 dywizjon rtm. Felsztyńskiego (przydzielony do 1DP). Na wyjściowej ułance odznaka pamiątkowa I Brygady Legionów. Zdjęcie datowane, 7 lipca 1919.

Fotografia z atelier, zapewne 3 pułk dragonów. Zielona patka z ciemniejszą wypustką i cyfrą "3", bez proporczyka. Odznaka "Obrońcom Kresów".

Oba dragońskie mundury z powyższych zdjęć to stroje paradne. W służbie obowiązywała bluza piechoty (by nie odróżniać się wyglądem od wspieranych oddziałów) z zielonymi "łapkami".

Kapral Jan Wąsiewicz, 3 pułk strzelców konnych (wcześniej dragonów) 1919/20. Bluza piechoty bez wężyków, proporczyki oliwkowo-amarantowe z żółtym paskiem.

Kpr. Wąsiewicz kono. Prosty pałasz, zapewne francuski wz. 1854 - kpr. Wąsiewicz służył wcześniej w APF.

Por. Janusz Olszanowski, adiutant Marszałka. Mundur paradny Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa, 1919.

Por. Aleksander Pragłowski. zastępca szefa sztabu 3 DP, 1919. Na przerobionej austriackiej kurtce piechoty akcentuje swoją kawaleryjską specjalność wężykiem na kołnierzu. Akselbanty sztabowca.

Po-austriacka ocieplana ułanka zimowa, 1918/19. Fotografia wykonana w zakładzie krakowskim.

1 p. uł., zima 1920.

Ułani w okopach (3 pułk nad Ptyczą, 1919).

Grupa żołnierzy 4 pułku ułanów, powstałego w 1918 na północnym Mazowszu i w Białymstoku. Kurtki ułańskie, u niektórych etyszkiety, czapki angielki. Widoczne rosyjskie szaszki (dragonka i kozacka), niemieckie karabinki wz. 1888 (bez możliwości założenia bagnetów), rosyjski ckm Maxim 05 i niemiecki lkm Bergmann M15. Oficer to por. Antoni Witkowski, dowódca szwadronu ckm.

Rtm. Stefan Dębiński, 8 p. uł., 1919.

Ułan 2 pułku.

Grupa ułanów z 3 szwadronu 4 pułku. Tu kbk wz. 98, szable wz. 17, "krechowiecka" i rosyjska dragonka. Oficer to por. Stanisław Wołowski, dowódca plutonu.

W szyku konnym.

Ułani 4 pułku ma Placu Katedralnym w Wilnie, kwiecień 1919.

Dowódca 4 pułku, płk. Stanisław Dziewulski, 1919.

Rtm. Michał Nowicki, 4 p. uł, 1919.

Wachm. Leon Lissowski, 4 p. uł., 1919.

Ułani 7 pułku, 1919.

4 szwadron 2 p. uł, lato 1919.

Regulamin pozwalał na noszenie poza slużbą biało-metalowych pasów.

"Siódemka" Beliny w 1919.

Zamiłowanie do tradycji XIX- wiecznych barw pułkowych i radość z własnego munduru były silniejsze od zdrowego rozsądku. W dobie celnej broni dalekonośnej kolorowy otok miał swoją cenę. W czasie walk w okolicy Lwowa w 1919 roku 3 pułk ułanów (żółte otoki) miał pośród rannych 46% postrzałów w głowy.

Trębacz. Sygnały dźwiękowe nadal pozostawały dla kawalerii ważnym sposobem wydawania komend w polu.

Trębacze 2 p.uł. W wystąpieniach paradnych do długich trąb (fanfar) mocowano tzw. płomienie.

Fanfara z płomieniem 2 p. szwol.

Płomień 17 p.uł, 1920.

Żołnierz Pułku JazdyTatarskiej, pod orłem na czapce półksieżyc z gwiazdą. Bryczesy czerwone, z lampasami. Ta jednostka sformowana z Tatarów polskich i innych ochotników muzułmańskich w 1919 roku walczyła dzielnie na różnych odcinkach frontu do września 1920, kiedy to z powodu ogromnych strat jej resztki wcielono jako szwadron do 13 p.uł.

Oryginalny pułkowy proporczyk z lancy.

Przechowywany w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego paradny mundur tej formacji. Istnieją pocztówki z jeszcze bardziej wymyślnymi strojami, ale fotografie z epoki nie potwierdzają używania czegoś takiego.

Fotografia zdobień paradnej kurtki ze zbiorów muzeum w Kruszynianach.

Ułan Stanisław Mirza Lipko, 1920.

Z austriackiego umundurowania wzięto dla polskiej jazdy krótką zimową kurtkę, podbitą futrem, czasem ze szramerunkiem w typie huzarskiego mentyka, i tak samo jak on noszonej w cieplejszych porach roku zawieszoną na ramionach bez wkładania rękawów.

Kawalerzysta nie musiał być obładowany ekwipunkiem jak piechur, nosił na pasie szablę i broń krótką, lub ładownice - jeśli był uzbrojony w karabinek. Resztę troczył i pakował do juków i sakiew mocowanych do siodła. Ukazują to świetnie akwarele Zygmunta Rozwadowskiego, w swoim czasie ułana 1 pułku legionowego.

5 p. uł.

Szwoleżer Zbigniew Jermański.

Ułan 10 pułku Feliks Jędryczek, 18 czerwca 1919.

Oficer 12 p. uł., 1919. Przykład noszenia nieregulaminowej ułanki typu rosyjskiego, z dopinanym jako galowy dodatek barwnym rabatem.

Paradny rabat do ułanki typu rosyjskiego, czasami noszony w pułkach o tradycjach z korpusów wschodnich. Wężyk na kołnierzu wskazuje jednak na 1919 rok. Na ułance odznaka pamiatkowa 4 Dywizji w Rosji (gen. Żeligowskiego), co wskazuje na wywodzący się z niej 14 p. uł.

|Regulaminowo podobne rabaty przysługiwały jedynie ułanom Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa (na zdjęciu niżej).

Ułani 9 pułku w Stanisławowie, maj 1919.

Ułani 3 pułku na Polesiu, lato 1919.

Krótkie (i dłuższe) zimowe korzuszki stosowano powszechnie, w każdej wersji - także cywilnej. Niżej oficerowie z jazdy ochotniczej mjr. Feliksa Jaworskiego, 1919.

Chor. Władysław Jankowski (12 p. uł.) z podkomendnymi, ubiór zimowy.

Juczenie ckm Schwarzlose na koniu (2 p. uł.), 1920.

Juk amunicyjny.

Oficerowie 11 p. uł. pod Wilnem, kwiecień 1919.

Szwoleżerowie 2 pułku, okolice Skoczowa, luty 1919.

12 p. uł.

1 szwadron 5 p.uł., 1919.

Szwadron 7 p. puł. na Krakowskim Przedmieściu w Lublinie, zima 1919.

10 p. uł, zima 1920.

Postój, 1 szwadron 7 p. uł., zima 1919.

Orientowanie mapy. Patrol 2 p. uł., 1920.

Jazda majora Jaworskiego, zima 1919. Kozackie papachy, przybyłe z ochotnikami ze Wschodu.

Ta sama formacja, wiosna 1919.

Grupa strzelców konnych 3 pułku (kawaleria dywizyjna), 1920.

Tworząca się jazda wielkopolska korzystała ze zdobcznej bazy materiałowej po pruskich dragonach i strzelcach konnych. Pierwsze szwadrony występowały w mundurach niemieckich, z orłami na czapkach i biało-czerwonymi proporczykami na lancach.

Szwadron 1 pułku 26 stycznia 1919. Dowodzi rtm. Teodor Raszewski.

Były ułan gwardii pruskiej Stefan Waźbiński, początek 1919 roku. Na czapce już polski orzeł.

Styczeń 1919, formowanie konnego oddziału w Grodzisku. Od lewej: Kazimierz Knoll, Zygmunt Sarrazin, Mieczysław Królikowski.

Okolice Bobrujska, jesień 1919.

15 p. uł. na postoju.

Rakoniewice, wiosna 1919. Rekrutacja do 3 pułku ułanów.

Dobrze wyeksponowane podstawowe uzbrojenie - kbk wz. 98 i szabla wz. 96.

Koszarowy ubiór roboczy.

Już 8 lutego gen. Dowbór zarządził przebranie ułanów po polsku, co przy stosunkowo niewielkiej liczebności tej broni nastąpiło szybko. Z sukna Feldgrau uszyto ułanki kroju polskiego, z wyłogami i wypustkami w kolorze pułku, na kołnierzu proporczyki. Spodnie do jazdy konnej takież, z podwójnymi lampasami. Czapka rogatywka wielkopolska z otokiem i wypustkami w barwie pułku. 1 pułk - otoki czerwone, proporczyki biało-czerwone. 2 - otoki i wypustki białe, proporczyk biały z amarantową żyłką (od 3 sierpnia 1920 granatowo-biały z pąsową żyłką). 3 - otoki żółte, proporczyk biało-żóły z pąsową żyłką.

Starszy ułan 1 pułku.

Ppor. Włodzimierz Peucker.

Ppłk Roman Pasławski, dowódca 2 pułku (1919).

Rtm Jan Ślaski, 16 p. uł. (2 wielkopolski), 1920 - odznaki stopnia na naramienniku.

Ułan Jan Pierzchlewicz w paradnej ułance 2 pułku z 1919 roku, charakteryzującej się niesymetrycznymi (owalnymi) naramiennikami i żółtymi wypustkami.

Ułan Marceli Heggenberger, 2 pułk.

Z wężykiem, 1919/20.

Ułan 2 i sanitariusz 1 pułku.

Por. Edward Grabski, organizator i pierwszy dowódca 3 pułku. Fotografia z lat 30. (odznaczenia), w mundurze z 1919.

Ppor. Leon Tetzlaff.

Kapelmistrz pułku, por. Dzidek.

Mjr Antoni Unrug, Pułk Ułanów Pomorskich (18). Formowanie tego pułku rozpoczeło się 24 lipca 1919. Otok chabrowy, proporczyki niebieskie z pąsową żyłką.

Ułan 18 pułku.

Ppor. Kwilecki, oficer sztabu Wielkopolskiej Brygady Jazdy. Czerwony otok, proporczyk ciemnoczerwony z białym paskiem.

Ppor. Alfons Breza, adiutant dowódcy frontu południowego. Mundur jak wyżej, nietypowym elementem są spodnie z owijaczami i ostrogi przy trzewikach.

Por. Zygmunt Skórzewski, Sztab gen. Dowbór-Musnickiego, 1919. Czerwony otok kawalerzysty - sztabowca, ale na kołnierzu bez proporczyków cyfra "2". Skórzewski został zaliczony do 2. p. uł, ale nie nosi na tym zdjęciu jego barw. Bardzo wczesny okres?

Chobienice, 10 marca 1919.

2 (16) p. uł., Równe, kwiecień 1920.

Ułan 1 pułku konno, 1919. Pod siodłem poniemiecki czaprak.

Kadra 3 pułku ułanów wielkopolskich (później 17 p.uł.), 1919.

Wszystkie pułki otrzymały przywilej (zwyczaj przyniesiony z I Korpusu) noszenia etyszkietów.

Ułanka wielkopolska ze zbiorów MWP.

Ułanka "warszawska" z proporczykami 1 pułu wielkopolskiego i rogatywka (zbiory MWP).

Mundur paradny oficera 1 p. uł. wielkopolskich, 1919 (Muzeum Powstania Wielkopolskiego).

Granatowa, paradna (pozasłużbowa) ułanka oficera 3 p. uł. wielkopolskich, 1919 (Muzeum Powstania Wielkopolskiego). Przeróbka pruskiego munduru.

Ułan 1 pułku Bogdan Zakrzewski.

Ułani (szeregowi) 1 pułku na wyjściowo, nieregulaminowo (z paradną szablą oficerską noszoną w sposób właściwy dla oficerów poza służbą)

i regulaminowo. Ułan Henryk Jagodziński.

Ułan Władysław Grempka, 1 pułk.

Kolejne pamiatkowe zdjęcie ułanów 1 wielkopolskiego z atelier. Stojący w środku podoficer (kpr. Jan Wieruszowski) nosi austriacką szablę paradną wz. 04, pozostali mają pruskie M 48 n.A., kbk wz. 98. Jak widać, dobieranie wzrostem nie było stosowane.

Kpr. Wieruszowski na zimowo, Bobrujsk, 1919/20.

Ułan z białym otokiem 2 pułku, ale z wężykiem wz. 17 na kołnierzu, ze zmienionym już proporczykiem, wysoka rogatywka bez trefla. Na naramiennikach cyfra pułkowa odwrócona (!). Proporczyk granatowo-biały z pąsową żyłką.

Ppor. Stanisław Krzyżowski, Ślązak z Tych, powstaniec wielkopolski i śląski, oficer WP. Ciekawy przykład jednoczenia munduru. Wielkopolska rogatywka, a pod orłem WW warszawska rozeta oficerska, wężyk kawaleryjski na kołnierzu.

Ułani na warcie.

Pułk jazdy, w tym czasie około 600 ludzi, oprócz broni palnej (broń krótka, karabinki kawaleryjskie, rkm i w oddzielnym szwadronie ckm) był uzbrojony w szable i lance.

Szable noszono na pasie, na skórzanych rapciach.