XXVI. Umundurowanie i oporządzenie jazdy. Mundur wz. 17 i jego rozwój, pułki wielkopolskie.

Odmienny rodzaj umundurowania, z racji specyfiki służby oraz tradycji otrzymała kawaleria Jej nikłe zawiązki w Polskiej Sile Zbrojnej ubrano w mundur wz. 1917. Od ogólnowojskowego różniła go dwurzędowa kurtka (ułanka), z odchylanymi czerwonymi wyłogami (raczej nie w polu, tam stanowiłyby zbyt dobry punkt celowania. Legionowy wężyk na kołnierzu naszywano odwrotnie niż w piechocie. Czapka maciejówka, spodnie typu bryczesów ze wzmocnionym z wiadomych względów siedzeniem (tzw. "leje"), buty do konnej jazdy z długimi cholewami. Do kurtki trębaczy przewidziano odznakę w postaci ozdobnego sznura z chwostem (etyszkiet), ale kawaleryjskie zamiłowanie do ozdób szerzej rozpowszechniło go przy stroju wyjściowym.

Należy też wspomnieć o specyfice nazewnictwa stopni wojskowych - szeregowym odpowiada tu ułan-szwoleżer-strzelec (krótko jeszcze dragon), sierżantom - wachmistrz, a kapitanowi - rotmistrz.

Naramiennik i patka płaszczowa podchorążego jazdy.

Pluton szkolny PSZ, przed listopadem 1918.

Ppor. Stefan Orłowki, 1 pułk ułanów PSZ, przed 6 października 1918.

Potrzeby wojny manewrowej na rozległych przestrzeniach frontów wschodnich spowodowały w 1919 roku gwałtowną rozbudowę tego rodzaju wojsk. Najliczniejsze kadry oficerskie i podoficerskie pochodziły z dawnej armii rosyjskiej, w której jazda była bardzo silna liczebnie. Stamtąd przeszło do Wojska Polskiego wiele zwyczajów i mód. Do kurtki wz. 17 dodawano czapkę - "angielkę", większą od maciejówki, z podniesioną częścią przednią. Na bryczesach pojawiły się lampasy, same bryczesy często rosyjskim zwyczajem były granatowe. Poszczególne pułki przyjmowały swoje własne barwy, które stawały się kolorem lampasów, otoku czapki i proporczyka naszywanego na kołnierz. Odpowiednio oczywiście większy, ale o takich samych barwach i kształcie proporczyk zawieszano pod grotem lancy.

Tendencję różnorodności wspomagał sposób rekrutacji pierwszych miesięcy. Uważający się za elitę armii i podkreślający ową elitarność także za pomoca stroju kawalerzyści byli ochotnikami, często musieli się samodzielnie ubrać, wyekwipować i zaopatrzyć w konia. A skoro mundury zamawiali sobie sami... Generał Serda-Teodorski na łamach Bellony (wydawany od 1918 miesięcznik fachowy dla oficerów) apelował "bez pstokacizny". Mało skutecznie, kawaleryjskie ekstrawagancje ograniczyło dopiero powojenne egzekwowanie w garnizonach przepisów ubiorczych wz. 1919.

Angielka, 1 p. uł, 1920.

Ułanka, również 1 pułku, 1919. Nieregulaminowe guziki z cyfrą "1".

Ułanka i pas paradny rotmistrza 8 pułku.

Angielka z 14 p. uł.

Płaszcz wz. 17 z proporczykami 11 p. uł. (po majorze Kleszczyńskim, MNK).

Kapral Stanisław Guńkiewicz, 1 p. uł. PSZ, 1917 - przed kryzysem przysięgowym. Oznaczenie stopnia srebrną taśmą, ułanka, etyszkiet, rosyjska dragonka z temblakiem z orłem. Do zdjęcia czapka oficerska z rozetką.

André Brossard, 15-letni ułan oddziału Wilków lwowskich, 1918/19.

Ochotnik 1 p. uł. legionowych (później szwoleżerów) Zdzisław Czarnomski, 1918. Austriacka ułanka i szabla, zwykła żołnierska maciejówka.

Kapral 1 pułku szwoleżerów, 1919. Amarantowy otok czapki, bez proporczyków na kołnierzu, cyfra pułkowa na naramienniku.

Szwoleżer Strzałkowski, 2 pułk. Kurtka ogólnowojskowa, wężyk po kawaleryjsku, bez proporczyków. Przynależność pułkową określa biały otok czapki.

Roman Kadera, także z 2 p. szwol. Paradna ułanka z sukiennym pasem zdradza rękę niekoniecznie doświadczonego w szyciu mundurów krawca.

Oficerowie 2 p. uł/2 p szw. 1918/19.

Ppor. Roman Senowski, 2 pułk.

Szwoleżerowie 2 pułku, kwiecień 1920.

Ppor. Stanisław Bylina, 1 p. uł, 1919. Proporczyk amarantowo-biały, otok aramantowy.

Wachmistrz Mieczysław Kaliński, 2 pułk. Proporczyki biało- granatowe, otok biały.

Starszy ułan 2 pułku na galowo. Fotografia datowana "Włocławek, 28 sierpnia 1919".

Rtm. Stanisław Kruszewski, 3 p. uł. bez proporczyka, 1918/19.

Ułani 3 pułku, 1919. Proporczyki żółto-białe, otok żółty.

Plut. Szylkiewicz z 4 pułku (1919). Na kołnierzu bez wężyka duże "chabrowo-białe" proporczyki.

Ułan 4 pułku Wiktor Kwietniewski, 1919. Proporczyk chabrowo-biały, otok chabrowy,

Oficerowie 4 p. uł. na zimowo. Otoki chabrowe.

Podoficerowie 5. p. uł. Proporczyki karmazynowo-niebieskie z białym trójkątem, otoki wiśniowe.

Wachmistrz Stanisław Pilch, 5 p. uł., 1919.

Rtm. Wiktor Borkowski, 6 p. uł. w towarzystwie oficera francuskiego. Proporczyki niebieskie z białą żyłką, otok niebieski.

Ułan Jerzy Kamler, 7 p. uł. jesień 1919. Proporczyk amarantowy z białym trójkatem u nasady, otok amarantowy.

Plutonowy 8 p. uł, 1919, wczesny okres. Patki bez wężyka, żólty proporczyk.

Ułan 9 pułku, proporczyk amarantowo-biały z biało amarantową żyłką.

Ułani 9 pułku Józef Drażba i Antoni Oleksy, Dębica, zima 1919/20. Otoki amarantowe.

Porucznik 10 p. uł., 1919. Proporczyki amarantowo-białe z biało-granatową żyłką.

Rotmistrz Paweł Somssich, z pochodzenia Węgier, 10 p. uł., 1919. Na zdjęciu jeszcze z proporczykami Straży Granicznej.

Mjr Edward Kleszczyński, 11 p. uł. 1918.

Plutonowy 11 p. uł, 1919, wczesny okres. Patki bez proporczyka, kolor - ?, numer pułkowy na naramiennikach.

Kapral szwadronu ckm 11 pułku, 1919.

Ułan 11 pułku, proporczyk amarantowy z białą żyłką, otok biały.

Por. Otto Węcławowicz, 12 p. uł.,1919. Hallerowski orzełek, proporczyk amarantowo - granatowy z białą żyłką.

Podporucznik 12 pułku ze sznurem adiutanckim.

Ułan Wincenty Jackowski.

Wachm. Kucewicz z 13 p. uł. Na zdjęciu jeszcze z proporczykami 1 pułku, 13 nosił proporczyki różowe z niebieską żyłką.

Ppor. Jan Tyszkiewicz, 13 p. uł.

Pchor. Jan Konarzewski, 13 p. uł.

13 p. uł. na urlopie w Warszawie, 26 czerwca 1919. Siedzi wachm. Stefan Kwiatkowski.

Dowództwo Samoobrony Wileńskiej (zalążek 13 p. uł.), 1918/19. Siedzą bracia Dambrowscy - po lewej Władysław, po prawej Jerzy ("Łupaszka").

Ułan 14 pułku, otok żółty, proporczyki żółto-biało-żółte, żółty otok.

Por. Czesław Jakubowski, 14 p. uł.

Ułan 14 pułku w mundurze paradnym.

Ułan Pułku Jazdy Tatarskiej, 1919.

Ppor. Tadeusz Biermański z 1 pułku dragonów, 1 dywizjon rtm. Felsztyńskiego (przydzielony do 1DP). Na wyjściowej ułance odznaka pamiatkowa I Brygady Legionów. Zdjęcie datowane, 7 lipca 1919.

Fotografia z atelier, zapewne 3 pułk dragonów. Zielona patka z ciemniejszą wypustką i cyfrą "3"na zielonej patce, bez proporczyka. Niezidentyfikowana odznaka.

Oba dragońskie mundury z powyższych zdjęć to stroje paradne. W służbie obowiązywała bluza piechoty (by nie odróżniać się wyglądem od wspieranych oddziałów) z zielonymi "łapkami".

Kapral Jan Wąsiewicz, 3 pułk strzelców konnych (wcześniej dragonów) 1919/20. Bluza piechoty bez wężyków, proporczyki oliwkowo-amarantowe z żółtym paskiem.

Kpr. Wąsiewicz kono. Prosty pałasz, zapewne francuski wz. 1854 - kpr. Wąsiewicz służył wcześniej w APF.

Por. Janusz Olszanowski, adiutant Marszałka. Mundur paradny Szwadronu Przybocznego Naczelnika Państwa, 1919.

Por. Aleksander Pragłowski. zastępca szefa sztabu 3 DP, 1919. Na przerobionej austriackiej kurtce piechoty akcentuje swoją kawaleryjską specjalność wężykiem na kołnierzu. Akselbanty sztabowca.

Po-austriacka ocieplana ułanka zimowa, 1918/19. Fotografia wykonana w zakładzie krakowskim.

1 p. uł., zima 1920.

Grupa żołnierzy 4 pułku ułanów, powstałego w 1918 na północnym Mazowszu i w Białymstoku. Kurtki ułańskie, u niektórych etyszkiety, czapki angielki. Widoczne rosyjskie szaszki (dragonka i kozacka), niemieckie karabinki wz. 1888 (bez możliwości założenia bagnetów), rosyjski ckm Maxim 05 i niemiecki lkm Bergmann M15. Oficer to por. Antoni Witkowski, dowódca szwadronu ckm.

Grupa ułanów z 3 szwadronu 4 pułku. Tu kbk wz. 98, szable wz. 17, "krechowiecka" i rosyjska dragonka. Oficer to por. Stanisław Wołowski, dowódca plutonu.

W szyku konnym.

Ułani 4 pułku ma Placu Katedralnym w Wilnie, kwiecień 1919.

Dowódca 4 pułku, płk. Stanisław Dziewulski, 1919.

Rtm. Michał Nowicki, 4 p. uł, 1919.

Wachm. Leon Lissowski, 4 p. uł., 1919.

Ułani 7 pułku, 1919.

Regulamin pozwalał na noszenie poza slużbą biało-metalowych pasów.

"Siódemka" Beliny w 1919.

Zamiłowanie do tradycji XIX- wiecznych barw pułkowych i radość z własnego munduru były silniejsze od zdrowego rozsądku. W dobie celnej broni dalekonośnej kolorowy otok miał swoją cenę. W czasie walk w okolicy Lwowa w 1919 roku 3 pułk ułanów (żółte otoki) miał pośród rannych 46% postrzałów w głowy.

Trębacz. Sygnały dźwiękowe nadal pozostawały dla kawalerii ważnym sposobem wydawania komend w polu.

Trębacze 2 p.uł. W wystąpieniach paradnych do długich trąb (fanfar) mocowano tzw. płomienie.

Fanfara z płomieniem 2 p. szwol.

Płomień 17 p.uł, 1920.

Żołnierz Pułku JazdyTatarskiej, pod orłem na czapce półksieżyc z gwiazdą. Bryczesy czerwone, z lampasami. Ta jednostka sformowana z Tatarów polskich i innych ochotników muzułmańskich w 1919 roku walczyła dzielnie na różnych odcinkach frontu do września 1920, kiedy to z powodu ogromnych strat jej resztki wcielono jako szwadron do 13 p.uł.

Oryginalny pułkowy proporczyk z lancy.

Przechowywany w zbiorach Muzeum Wojska Polskiego paradny mundur tej formacji. Istnieją pocztówki z jeszcze bardziej wymyślnymi strojami, ale fotografie z epoki nie potwierdzają używania czegoś takiego.

Z austriackiego umundurowania wzięto dla polskiej jazdy krótką zimową kurtkę, podbitą futrem, czasem ze szramerunkiem w typie huzarskiego mentyka, i tak samo jak on noszonej w cieplejszych porach roku zawieszoną na ramionach bez wkładania rękawów.

Kawalerzysta nie musiał być obładowany ekwipunkiem jak piechur, nosił na pasie szablę i broń krótką, lub ładownice - jeśli był uzbrojony w karabinek. Resztę troczył i pakował do juków i sakiew mocowanych do siodła. Ukazują to świetnie akwarele Zygmunta Rozwadowskiego, w swoim czasie ułana 1 pułku legionowego.

5 p. uł.

Ułan 10 pułku Feliks Jędryczek, 18 czerwca 1919.

Oficer 12 p. uł., 1919. Przykład noszenia nieregulaminowej ułanki typu rosyjskiego, z dopinanym jako galowy dodatek barwnym rabatem.

Paradny rabat do ułanki typu rosyjskiego, czasami noszony w pułkach o tradycjach z korpusów wschodnich. Wężyk na kołnierzu wskazuje jednak na 1919 rok.

Ułani w Stanisławowie, maj 1919.

Chor. Władysław Jankowski (12 p. uł.) z podkomendnymi, ubiór zimowy.

Juczenie ckm Schwarzlose na koniu (2 p. uł.), 1920.

12 p. uł.

1 szwadron 5 p.uł., 1919.

Szwadron 7 p. puł. na Krakowskim Przedmieściu w Lublinie, zima 1919.

Orientowanie mapy. Patrol 2 p. uł., 1920.

Jazda majora Jaworskiego, zima 1919. Kozackie papachy, przybyłe z ochotnikami ze Wschodu.

Ta sama formacja, wiosna 1919.

Grupa strzelców konnych 3 pułku (kawaleria dywizyjna), 1920.

Tworząca się jazda wielkopolska korzystała ze zdobcznej bazy materiałowej po pruskich dragonach i strzelcach konnych. Pierwsze szwadrony występowały w mundurach niemieckich, z orłami na czapkach i biało-czerwonymi proporczykami na lancach.

Szwadron 1 pułku 26 stycznia 1919. Dowodzi rtm. Teodor Raszewski.

Styczeń 1919, formowanie konnego oddziału w Grodzisku. Od lewej: Kazimierz Knoll, Zygmunt Sarrazin, Mieczysław Królikowski.

Okolice Bobrujska, jesień 1919.

Rakoniewice, wiosna 1919. Rekrutacja do 3 pułku ułanów.

Dobrze wyeksponowane podstawowe uzbrojenie - kbk wz. 98 i szabla wz. 96.

Koszarowy ubiór roboczy.

Już 8 lutego gen. Dowbór zarządził przebranie ułanów po polsku, co przy stosunkowo niewielkiej liczebności tej broni nastąpiło szybko. Z sukna Feldgrau uszyto ułanki kroju polskiego, z wyłogami i wypustkami w kolorze pułku, na kołnierzu proporczyki. Spodnie do jazdy konnej takież, z podwójnymi lampasami. Czapka rogatywka wielkopolska z otokiem i wypustkami w barwie pułku. 1 pułk - otoki czerwone, proporczyki biało-czerwone. 2 - otoki i wypustki białe, proporczyk biały z amarantową żyłką (od 3 sierpnia 1920 granatowo-biały z pąsową żyłką). 3 - otoki żółte, proporczyk biało-żóły z pąsową żyłką.

Starszy ułan 1 pułku.

Ppłk Roman Pasławski, dowódca 2 pułku (1919).

Rtm Jan Ślaski, 16 p. uł. (2 wielkopolski), 1920 - odznaki stopnia na naramienniku.

Ułan Jan Pierzchlewicz w paradnej ułance 2 pułku z 1919 roku, charakteryzującej się niesymetrycznymi (owalnymi) naramiennikami i żółtymi wypustkami.

Ułan Marceli Heggenberger, 2 pułk.

Z wężykiem, 1919/20.

Por. Edward Grabski, organizator i pierwszy dowódca 3 pułku. Fotografia z lat 30. (odznaczenia), w mundurze z 1919.

Kapelmistrz pułku, por. Dzidek.

Mjr Antoni Unrug, Pułk Ułanów Pomorskich (18). Formowanie tego pułku rozpoczeło się 24 lipca 1919. Otok chabrowy, proporczyki niebieskie z pąsową żyłką.

Ułan 18 pułku.

Ppor. Kwilecki, oficer sztabu Wielkopolskiej Brygady Jazdy. Czerwony otok, proporczyk ciemnoczerwony z białym paskiem.

Ppor. Alfons Breza, adiutant dowódcy frontu południowego. Mundur jak wyżej, nietypowym elementem są spodnie z owijaczami i ostrogi przy trzewikach.

Por. Zygmunt Skórzewski, Sztab gen. Dowbór-Musnickiego, 1919. Czerwony otok kawalerzysty - sztabowca, ale na kołnierzu bez proporczyków cyfra "2". Skórzewski został zaliczony do 2. p. uł, ale nie nosi na tym zdjęciu jego barw. Bardzo wczesny okres?

Kadra 3 pułku ułanów wielkopolskich (później 17 p.uł.), 1919.

Wszystkie pułki otrzymały przywilej (zwyczaj przyniesiony z I Korpusu) noszenia etyszkietów.

Ułanka wielkopolska ze zbiorów MWP.

Ułanka "warszawska" z proporczykami 1 pułu wielkopolskiego i rogatywka (zbiory MWP).

Mundur paradny oficera 1 p. uł. wielkopolskich, 1919 (Muzeum Powstania Wielkopolskiego).

Granatowa, paradna (pozasłużbowa) ułanka oficera 3 p. uł. wielkopolskich, 1919 (Muzeum Powstania Wielkopolskiego). Przeróbka pruskiego munduru.

Ułani (szeregowi) 1 pułku na wyjściowo, nieregulaminowo (z paradną szablą oficerską noszoną w sposób właściwy dla oficerów poza służbą)

i regulaminowo. Ułan Henryk Jagodziński.

Ułan Władysław Grempka, 1 pułk.

Kolejne pamiatkowe zdjęcie ułanów 1 wielkopolskiego z atelier. Stojący w środku podoficer (kpr. Jan Wieruszowski) nosi austriacką szablę paradną wz. 04, pozostali mają pruskie M 48 n.A., kbk wz. 98. Jak widać, dobieranie wzrostem nie było stosowane.

Kpr. Wieruszowski na zimowo, Bobrujsk, 1919/20.

Ułan z białym otokiem 2 pułku, ale z wężykiem wz. 17 na kołnierzu ze zmienionym już proporczykiem, wysoka rogatywka bez trefla. Szkoda, że zdjęcie nie pokazuje naramienników - prawdopodobnie to już dostosowywanie munduru do przepisów z listopada 1919. Proporczyk granatowo-biały z pąsową żyłką.

Ppor. Stanisław Krzyżowski, Ślązak z Tych, powstaniec wielkopolski i śląski, oficer WP. Ciekawy przykład jednoczenia munduru. Wielkopolska rogatywka, a pod orłem WW warszawska rozeta oficerska, wężyk kawaleryjski na kołnierzu.

Ułani na warcie.

Pułk jazdy, w tym czasie około 600 ludzi, oprócz broni palnej (broń krótka, karabinki kawaleryjskie, rkm i w oddzielnym szwadronie ckm) był uzbrojony w szable i lance.

Szable noszono na pasie, na skórzanych rapciach.