XXII. Umundurowanie i oporządzenie. Piechota, wz. 1917

Jesienią 1918 roku polskie wojsko posiadało już własny model umundurowania, oparty na doświadczeniach wojny, w postaci nawiązującej do ubioru walczących od 1914 Legionów. Był to mundur wzoru 1917, zatwierdzony komisyjnie w kwietniu tego roku. O maksymalne "spolszczczenie" niemieckiej oferty dla powstającej Polskiej Siły Zbrojnej zadbali pod przewodnictwem gen. Zygmunta Zielińskiego tacy specjaliści jak rtm. Wojciech Kossak i kpt. Czesław Jarnuszkiewicz. A było co zmieniać, Prusacy zaoferowali własny mundur uzupełniony o dość niefortunną rogatywkę, emblemat naramienny natychmiast ochrzczony przez naszych "gwiazdą Besselera", a dla ułanów swoją pruską "Tschapkę".

Mundur wz. 17 pozostał w niemieckiej barwie ochronnej, ale różnił się nieco krojem. Nakrycie głowy stanowiła legionowa okrągła "maciejówka", na wszystkich, odkrytych w oróżnieniu od niemieckiego pierwowroru guzikach umieszczono polskiego orła.

Jednorzędowa kurtka z dwoma kieszeniami dla szeregowych, z czterema dla oficerów. Naramienniki z odznakami stopnia, dla szeregowych proste, dla oficerów srebne, oksydowane splecione ze sznura w krztałcie trefla. Oznaki stopnia według wzorów niemieckich zastąpiły noszone w Legionach wzorem austriackim na kołnierzach. Na naramiennikach umieszczano także numery pułków. Na kołnierzu kurtki żołnierze służący wcześniej w Legionach przed 10 kwietnia 1917 r. nosili oznakę w kształcie srebrnego wężyka. Długie spodnie, owijacze (pas sukna, owijany ciasno na łydce, według ówczesnych poglądów miało to pomagać w czasie długich marszów). Niemieckie trzewiki wojskowe, zamiennie saperki z cholewami, wtedy bez owijaczy. Dla oficerów długie buty, od szczebla dwowódcy kompanii (któremu przysługiwał koń wierzchowy) z ostrogami. Na okres jesienno-zimowy płaszcz dwurzędowy, na którego kołnierz naszywano patkę w kolorze broni, z dodatkowym guzikiem. Skórzany pas z klamrą z bolcami, odmienną od niemieckiej sztabkowej z emblematem. Niemieckie skórzane ładownice (2 sztuki po trzy komory, każda na 2 łódki amunicyjne). Na pasie zawieszano na skórzanej żabce bagnet w pochwie i manierkę oraz łopatkę piechoty. Do tego plecak, na nim przytroczony zrolowany koc, przytroczona menażka. Brezentowy chlebak, który, jak sama nazwa wskazuje, najlepiej służy do noszenia granatów. Nie przewidując użycia przez potencjalnych przeciwników broni chemicznej, z noszenia masek przeciwgazowych na razie zrezygnowano.

O ile dla tych kilku tysięcy żołnierzy PSZ zapewnienie z niemieckim wsparciem munduru i oprządzenia regulaminowego nie stanowiło problemu, to z następująca od listopada gwałtowną rozbudową wojska kłopotów przybywało. Starano się utrzymać ustalony standard, ale wobec gwałtownie rosnących potrzeb przybywało odcieni kolorów sukna róznych producentów. Wykorzystywano także zasoby pozostałe po Niemcach.

W dawnej Galicji korzystano z mundurów austriackich, zaczynając od wymiany czapki na maciejówkę i naszycia oznak stopni na naramiennikach (c.k. wojsko nosiło je na kołnierzach). Oczywiście rózniło się także oporządzenie. Jednak od wiosny 1919 mozna mówić o jaki-takim ujednoliceniu w kierunku wzoru 1917. Trzeba było szyć, z czego i jak się dało, przerabiać i dostosowywać zdobyczne sorty.

Asysta wojskowa na zaprzysiężeniu Rady Regencyjnej, 27 paźdiernika 1917. Rzadka fotografia żołnierzy PSZ w rogatywkach.

Orzeł na rogatywkę.

Ćwiczenia, lato 1918.

1 pp. październik 1918.

Żołnierze Polskiej Siły Zbrojnej, ubiór zimowy.

Kapral PSZ Piotr Srokosz, przed listopadem 1918. Legionowy wężyk i austriackie medale za waleczność, odznaka I Brygady Legionów.

Szeregowy PSZ.

Podchorążowie PSZ, Szkoła w Ostrowi, 30 stycznia 1918.

Szkolenie obsługi ckm, 1918.

Pluton ckm 1 pp, 1918.

Kpt. Aleksander Myszkowski, wykładowca Szkoły Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej, 1918 (przed listopadem), na galowo. Nietypowe nakrycie głowy - paradne czako przygotowane dla uczestników kursu oficerskiego przy 1 pułku ułanów.

Szeregowy 8 pp Stefan Dziewulski, 1918/19. Zwraca uwagę cywilny koc zrolowany na plecaku - taki akurat udało się zdobyć.

Żołnierze 28 pp (Dzieci Łodzi) ze Zduńskiej Woli, 1918/19.

Witold Szyszkowski, ochotnik Legii Akademickiej, Warszawa 1918.

Indeks studenta Uniwersytetu Warszawskiego z 1921 r., podczas wojny oficera.

Ppor. Ludwik Kiciński, 1 pp leg.

Ppor Julian Jeż, Kutno, 16 października 1919.

Podchorąży Leon Kołaczkowski, 15 kurs Szkoły Podchorążych Piechoty (3 lipca - 1 listopada 1919). Na naramienniku monogram SP.

Samoobrona wileńska, zalążek Pułku Strzelców Wileńskich (85 pp), 1918/19. Stojący po prawej w mundurach I Korpusu w Rosji (wciągana prze głowę "gimnastiorka" i charakterystyczna rogatywka, przeniesiona później do Wielkopolski).

Ppłk Henryk Madurowicz, Komenda Okręgu Generalnego Kraków, 1919.

Kpt. Józef Marjański, 1 pp leg., 1919. Jako białą broń boczną nosi kaukaska kamę.

Por. Stanisław Dworzański, 5 pp leg.

Ppor. Józef Turczyński, 17 pp.

Kpt. Stefan Kossecki, 33 pp.

Ppor. Franciszek Wysłouch, 9 pp, 1919.

Sierż. Augustyn Skoczylas, 26 pp. Cyfra pułkowa na naramienniku.

Legitymacja oficerska ppor. Jana Rychłowskiego z 27 pp, wystawiona 26 października 1919 r.

Legitymacja ppor. Józefa Sobola, kompania szturmowa Kownieńskiego Pułku Strzelców. Odznaka naramienna.

Drużyna 3 kompanii Batalionu Harcerskiego. Warszawa, listopad 1918.

Oficerowie Batalionu.

Oddział POW, Częstochowa, 11 listopada 1918.

Kadra kompanii śląskiej (cieszyńskiej) w Dąbrowie, grudzień 1918. Niektórzy podoficerowie nadal noszą austriackie oznaczenia stopni (gwiazdki na koiłnierzach).

Bracia Zygmunt, Józef i Stefan Pomarańscy.

Sztabowcy, 1919/20. W środku mjr Tadeusz Kutrzeba.

Oficerowie i podoficerowie 2 pp leg., 1919.

Pluton z 36 pp, 1919.

Brama obiektu Szkoły Podoficerskiej 28 pp "Dzieci Łódzkich", wiosna 1919.

Twierdza Dęblin, 15 grudnia 1919. Powstaje 34 pp. Na początek musi wystarczyć parę stetek karabinów włoskich i austriackich.

Prawdopodobnie 27 pp. Część żołnierzy z wężykami legionowymi.

Oficer Dywizji Litewsko-Białoruskiej w płaszczu, charakterystyczne dla wz. 17 patki w kolorze munduru z guzikiem. Na czapce pod orzełkiem oficerska rozetka.

Mjr Leopold Lis - Kula, 1918/19. Co ciekawe, nosi wstążkę niemieckiego Krzyża Żelaznego, który otrzymał w 1916 roku.

Gen. Szeptycki ze sztabem.

Marszałek. Okolice Wilna, kwiecień 1919.

Kpt. Edmund Perkowicz, szef sztabu 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Ciekawa odznaka w kształcie orła wojskowego (z I Korpusu w Rosji)na kurtce.

Patrol.

W okopach.

Strzelcy Lwowscy, wiosna 1919.

Oficer w mundurze wz. 17, na wyjściowo. Do munduru wyjściowego oficer mógł ubrać długie spodnie z karmazynową wypustką i trzewiki, obowiąkową szablę zaś nosił na rapciach przypietych do paska ukrytego pod kurtką (lub płaszczem). Spodnie generalskie miały karmazynowe lampasy.

Pasek do noszenia szabli pod mundurem.

Por. Józef Kulczycki.

Oficer w kurtce austriackiej (z charakterystycznymi kieszeniami "w jaskółkę"), polskie naramienniki. W galicyjskich relacjach z 30-31 października 1918 często przewija się wątek przemiany c.k. żołnierza w polskiego poprzez demonstracyjne wyrzucenie austriackiej "kapucy" i ubranie maciejówki z orzełkiem.

Por. Antoni Stawarz, Kraków, pierwsze dni listopada 1918. Na pasie nóż wz. 17.

Krakowska Legia Oficerska (dowódca płk. Witold Hupert), 1918/19.

Ppor. Wiktor Kopeć, dowódca grupy Rzęsna Polska (Lwów), 1918. Austriacki płaszcz ułański.

Szer. NN, ppor Stanisław Wolak, szer. Czerniewicz, 2 p.strz. lwowskich (39 pp) - IV Odcinek. Zima 1919.

Szeregowi Markowski i Bukowski, Góra Stracenia, 1918/19.

Por. Antoni Olszewski, 39 pp, 1919/20.

Por. Franciszek Barteczek, 10 pp, 1919. Fotografia z okresu walk z Czechami o Śląsk Cieszyński.

Rozeta oficerska na furażerce.

Kpt. Kazimierz Galiński, 34 pp.

Pierwsza polska warta na odwachu krakowskim, obok wiezy ratuszowej. Na stojaku karabiny Mauser-Steyr. Sam szpecący Rynek odwach (wartownię, z niemieckiego Hapuptwachte) wkrótce zburzono.

Wieliczka, listopad 1918.

Przemyśl, grupa obrońców Zasania, 2-3 listopada 1918.

Przemyśl, pierwsze dni listopada 1918. Maciejówek i orzełków jeszcze brak, na austriackich czapkach biało-czerwone rozetki.

Lwów, 1 listopada 1918.

Pod Szkołą Sienkiewcza, listopad 1918.

Obrońcy Politechniki.

Powitanie dowódcy Grupy Wschód gen. Rozwadowskiego po przylocie do Lwowa, styczeń 1919.

Sztab Grupy "Bug" w Rawie Ruskiej. Obok gen. Jana Romera parlamentariusze ukraińscy.

Luty 1919.

Improwizowane zimowe stroje maskujące. Bełz, luty 1919.

Oficer w oporządzeniu polowym - zdjęcie koloryzowane. Pas z koalicyjką w prawo (tam wisi pistolet w kaburze, po lewej bagnet, i przewieszona przez ramię lornetka w futerale. Kurtka poaustriacka, spodnie "wermachtowskie", trzewiki znów austriackie z nakładanymi skórzanymi sztylpami.

Ppor. Leonard Z. Lepszy, później oficer wojsk balonowych. Przemyśl, listopad 1918. Sztucer Mannlicher na plecach, na pasie bagnet, ładownice i kabura z pistoletem Steyr. Hełm z malowaniami (orzeł, opaska biała?).

Naczelna Komenda Wojsk Polskich we Lwowie, początek listopada 1918.

Grupa bojowa POW w Stanisławowie, maj 1919.

Szeregowy ochotnik w 1918, pełne uzbrojenie i oporządzenie austriackie - sztucer Mannicher, na pasie ładownice, bagnet, łopatka i kubek, przez ramię chlebak i manierka, plecak z przytroczonym kocem,

Sztylpy "z nad Piavy".

Inauguracja Szkoły Podchorążych Piechoty w Łobzowie (obiekt b.austriackiej szkoły kadetów, obecnie Politechniki Krakowskiej), 12 stycznia 1919. Przeniesiona do Ostrowi, ustapiła miejsce Korpusowi Kadetów (liceum wojskowemu) Nr 1.

Lwów (Pl. Matejki), listopad 1918.

Orlęta.

Oficerowie III odcinka "Góra Stracenia" z charakterystycznymi naszywkami naramiennymi. W środku siedzących dowódca, rtm. Roman Abraham.

Francuski oficer z misji alianckiej przed frontem kompanii 1 batalionu 20 pp, Galicja Wschodnia, luty 1919.

Odprawa w I batalionie 39 pp.

Białystok, zima 1919. Ppor. Jagodziński, por. Wrupis, ppor. Zaleski (22 pp), każdy z inną bronią białą. Pierwszy po prawej w płaszczu niemieckim.

Oficerowie 19 pp (?) pod świeżo zdobytym dworcem kolejowym w Kamieniobrodzie (pow. jaworowski), 11 marca 1919.

Ochotnicy z Haczowa (powiat krośnieński), kompania szturmowa por. Maczka na froncie galicyjskim, 1918/19.

Ochotnicy z Olkusza w 13 pp, 1918/19.

II batalion 17 pp z Rzeszowa rusza na front, 2 kwietnia 1919.

Kwiecień 1919, żołnierze 1 DP w marszu na Wilno. Na zdjęciu widoczny bardzo rzadko w tym okresie w WP element wyposażenia - niemieckie puszki z maskami przeciwgazowymi (Ledergasmaske M 17 i M 18).

Sztab Grupy gen. |Rydza-Śmigłego w Wilnie, kwiecień 1919.

Odprawa przed akcją. W środku dowódca I batalionu Wileńskiego Pułku Strzelców kpt. Ryszard Downar-Zapolski.

1 kompania pułku wileńskiego, okolice Słucka, siepień 1919.

Pluton z 2 kompanii wileńskiego pułku strzelców, 1919.

Oficerowie sztabu 9 DP w Łunińcu, 10 lipca 1919.

Sztab XVIII BP, 20 stycznia 1920, most nad Ptyczą. W środku dowódca, płk Stanisław Springwald.

Kownieński Pułk Strzelców (po wojnie 77 pp), wiosna 1919. Jak widać,mundurów jeszcze nie dla wszytskich starczało.

Grupa kombatantów I Powstania Śląskiego w Pułku Strzelców Bytomskich, jesień 1919.

Mundur generalski wz. 17.

Filip Dubiski, jedyny generał poległy w walce w wojnie z bolszewikami (28 września 1919, pod Bobrujskiem).

"Korona Kazimierza Wielkiego", insygnium z generalskiego naramiennika wz. 17. Takie same przysługiwały słuchaczom szkół podchorążych.

Naramienniki generalskie wz. 17 Franciszka Latinika.

Mundur wz. 17 gen. Sosnkowskiego.

Frontowe zdjęcie sztabu 18 DP (1920) pośrodku gen. Franciszek Krajowski.

Mundur oficerski wz. 17 z Muzeum Wojska Polskiego. Pas z nieregulaminową klamrą 5 pp, kabura pistoletu P 08 i bagnet z temblakiem.

Ekwipunek i uzbrojenie piechoty w czasie odpoczynku.

Orły wz 1917, ok. 32x22 mm. Noszone na maciejówkach, później także na furażerkach.

Rozetka oficerska na czapkę.

Guzik wz. 17.

Z tyłu kurtki i płaszcza wszywano po dwa haki mundurowe, które podtrzymywały pas główny.

"Trzepaczka" oficerska kapitana.

Nieregulaminowa klamra do pasa głownego 5 pułku piechoty Legionów, zaprojektowana jeszcze przed odzyskaniem Niepodległości, ale noszona też w latach 1918-1920.

Klamra oficerska z okresu legionowego, projektu Czesława Jarnuszkiewicza, 1916.

Inny rodzaj klamry z nałożonym orłem.

Ładownica na naboje Mauser M 1909. Każda komora na 3 łódki po 5 naboi, a więc 45 szuk - razy dwa. Ależołnierz często poświęcał jedną z sześciu komór na inne potrzebne drobiazgi - na przykład oliwiarkę do broni.

Zasadniczo to cynkowy pojemniczek na oliwę do rosyjskiego Mosina, ale produkował go między innymi warszawski "Wulkan". Oliwa to oliwa, wystarczyło zmienć dwugłowego orła na naszego.

Austriacka na naboje Mannlicher, 3 ładowniki po 5 sztuk w komorze, a więc na pasie 60 patronów. W 1919 roku w Wiedniu takie używane ładownice można było kupić po taniości na wagę, toteż w WP było ich bardzo dużo.

Chlebak typu niemieckiego.

Plecaki niemieckie: M 1895 ze skórzaną klapą i M 1915, brezentowy.

Brezentowy plecak austriacki M 1913.

Elementy indywidualnego wyposażenia oficerów. Lornetki L. Petit Fabt Paris i Karl Zeiss, Jena.

Gerlach Varsovie, produkcja z przed 1914. Model cywilny, ale w braku innego...

Peryskop okopowy, austriacki.

Mapnik francuski.

Mapnik niemiecki.

Pudełko na ołówki do map firmy Eberhard Faber.

Kompas niemiecki.

Austriacki Bezard (Armeemodell).

Amerykański.

Zegarek wojskowy firmy Waltham, 1918.

Szwajcarski Longiness, popularny w armii niemieckiej i austro-węgierskiej.

Niemiecka elektryczna latarka sygnalizacyjna.

Gwizdek oficerski, niemiecki.

Typu rosyjskiego.

Sznur do gwizdka, regulaminowo przypinany do drugiego guzika kurtki lub płaszcza. Na fotografiach widzimy go często przypiętego pod naramiennik, jak oficerski akselbant.